ΕΚΤΕΠΝ

Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης και Πληροφόρησης για τα Ναρκωτικά

Η παρούσα σελίδα αποτελεί μέρος της Ετήσιας Έκθεσης για την Κατάσταση του Προβλήματος των Ναρκωτικών και του Αλκοόλ 2025. Η Έκθεση περιλαμβάνει εξελίξεις στον τομέα της αντιμετώπισης των ναρκωτικών και των οινοπνευματωδών έως τις αρχές Ιουλίου 2025, ενώ τα περισσότερα αναλυτικά στοιχεία αφορούν το έτος 2023.

Φορείς που δραστηριοποιούνται στον τομέα της πρόληψης στην Ελλάδα

Η πρόληψη των εξαρτήσεων στην Ελλάδα υλοποιείται κατά βάση από το πανελλαδικό δίκτυο των 75 Κέντρων Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας (εφεξής Κέντρα Πρόληψης). Τα Κέντρα Πρόληψης έχουν ιδρυθεί και λειτουργούν στο πλαίσιο της συνεργασίας του ΟΚΑΝΑ¹ με την Τοπική Αυτοδιοίκηση. Ο ΟΚΑΝΑ διασφαλίζει την υλοποίηση μιας ενιαίας πολιτικής στον τομέα της πρόληψης σε εθνικό επίπεδο, ενώ ο ρόλος της Τοπικής Αυτοδιοίκησης και των τοπικών φορέων είναι σημαντικός στην εκτίμηση των αναγκών της τοπικής κοινότητας αναγνωρίζοντας τη σημασία της ανάληψης κοινωνικής δράσης από τις τοπικές κοινωνίες.

Τα Κέντρα Πρόληψης συγχρηματοδοτούνται από το Υπουργείο Υγείας και το Υπουργείο Εσωτερικών, στο πλαίσιο της επταετούς Προγραμματικής Σύμβασης (2021-2027) μεταξύ του Υπουργείου Υγείας, του ΟΚΑΝΑ, της Κεντρικής Ένωσης Δήμων Ελλάδας (ΚΕΔΕ) και της Ελληνικής Εταιρείας Τοπικής Ανάπτυξης και Αυτοδιοίκησης (ΕΕΤΑΑ). Με το συγκεκριμένο πλαίσιο διασφαλίζεται η λειτουργία των Κέντρων Πρόληψης από το 2004.

Σημαντικό ρόλο στην πρόληψη έχει και το Υπουργείο Παιδείας μέσω των δύο θεσμών που έχουν θεσπιστεί για την υλοποίηση παρεμβάσεων πρόληψης στα σχολεία της χώρας, τα Προγράμματα Αγωγής Υγείας (ΑΥ) και τα Εργαστήρια Δεξιοτήτων (βλ. Καθολικές παρεμβάσεις πρόληψης στη σχολική κοινότητα).

Επιπλέον, παρεμβάσεις πρόληψης πραγματοποιούν και άλλοι κυβερνητικοί ή μη κυβερνητικοί φορείς από το χώρο των εξαρτήσεων, της υγείας κτλ. Στους φορείς αυτούς συμπεριλαμβάνονται το ΚΕΘΕΑ¹ (Δίκτυο Υπηρεσιών Πρόληψης και Έγκαιρης Παρέμβασης) ως εποπτευόμενος φορέας του Υπουργείου Υγείας, δύο κρατικοί φορείς (Μονάδα Απεξάρτησης 18 ΑΝΩ / ΨΝΑ¹ και Πρόγραμμα Εναλλακτικής Θεραπείας Εξαρτημένων Ατόμων / ΨΝΘ1), μια εθελοντική οργάνωση (Κίνηση ΠΡΟΤΑΣΗ για έναν άλλο τρόπο ζωής) και το Πρόγραμμα Προαγωγής Αυτοβοήθειας, το οποίο αποτελεί πρόγραμμα του Τμήματος Ψυχολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και του ΟΚΑΝΑ.

Τα 75 Κέντρα Πρόληψης όπως όλοι οι παραπάνω φορείς που δραστηριοποιούνται στον τομέα της πρόληψης, παρουσιάζονται ανά περιφέρεια στο Παράρτημα Ι.

^[1]Η παρούσα αναφορά βασίζεται σε στοιχεία που έχει συλλέξει το ΕΚΤΕΠΝ στις αρχές του 2024. Θα πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι κατά τη σύνταξή της, με βάση τον Νόμο 5129/2024, οι φορείς των εξαρτήσεων ΟΚΑΝΑ, ΚΕΘΕΑ, Μονάδα Απεξάρτησης 18 ΑΝΩ του ΨΝΑ, η Μονάδα Απεξάρτησης από το Αλκοόλ του ΨΝΑ, η Μονάδα Σωματικής Αποτοξίνωσης – DETOX του ΨΝΑ, το Πρόγραμμα Εναλλακτικής Θεραπείας Εξαρτημένων Ατόμων ΑΡΓΩ του ΨΝΘ, το Τμήμα Αποκατάστασης Τοξικοεξαρτημένων ΙΑΝΟΣ του ΨΝΘ, η Μονάδα Απεξάρτησης από Αλκοόλ, Φάρμακα και Τυχερά Παιχνίδια του ΨΝΘ, το Πολυδύναμο Κέντρο αντιμετώπισης της κρίσης των χρηστών Ναρκωτικών και Αλκοολισμού του Γ.Ν. Ιωαννίνων Χατζηκώστα, η Μονάδα Απεξάρτησης ΔΙΑΠΛΟΥΣ του Γ. Ν. Κέρκυρας ΑΓ. ΕΙΡΗΝΗ, εντάχθηκαν στον νεοσύστατο Εθνικό Οργανισμό Πρόληψης και Αντιμετώπισης των Εξαρτήσεων (ΕΟΠΑΕ) που ξεκίνησε τη λειτουργία του την 1/2/2025.

 

 

 

Εξελίξεις σε επίπεδο σχεδιασμού σε εθνικό επίπεδο στον τομέα της πρόληψης

Ο ΟΚΑΝΑ, στο πλαίσιο της επιστημονικής εποπτείας των Κέντρων Πρόληψης, συνέχισε να υποστηρίζει το έργο τους, εφαρμόζοντας τον Στρατηγικό Σχεδιασμό για την Πρόληψη των Εξαρτήσεων που έχει εκπονήσει για το διάστημα 2021-2025 και υποστηρίζοντας το έργο τους μέσα από διυπουργικές συνεργασίες και συνεργασίες με φορείς.

Παράλληλα, στο πλαίσιο της συνεργασίας του ΕΚΤΕΠΝ με τον ΟΚΑΝΑ, το 2023 και το 2024 συνεχίστηκε το πρόγραμμα κατάρτισης στο Ευρωπαϊκό Εγχειρίδιο για την Πρόληψη με την υλοποίηση σεμιναρίων για τους Επιστημονικά Υπευθύνους και τα στελέχη των Κέντρων Πρόληψης της χώρας (βλ. επίσης Κατάρτιση στελεχών πρόληψης). Η συγκεκριμένη κατάρτιση προστίθεται στις ενέργειες που ξεκίνησαν από το 2020 για τη διασφάλιση της ποιότητας στην πρόληψη, με την ενσωμάτωση των Ευρωπαϊκών Προδιαγραφών Ποιότητας στον Τομέα της Πρόληψης (ΕυΠρο) στο έργο των Κέντρων Πρόληψης (βλ. Ετήσια Έκθεση ΕΚΤΕΠΝ 2022).

Επιπλέον, στο πλαίσιο της συμμετοχής και άλλων επαγγελματιών που ασχολούνται με την πρόληψη στο συγκεκριμένο πρόγραμμα κατάρτισης, συμβάλλοντας στη λήψη επιστημονικά τεκμηριωμένων αποφάσεων και τον σχεδιασμό και την υλοποίηση αποτελεσματικών στρατηγικών και παρεμβάσεων πρόληψης, το 2025 για πρώτη φορά το συγκεκριμένο πρόγραμμα επιμόρφωσης υλοποιήθηκε και σε Συμβούλους Εκπαίδευσης, επαγγελματίες από τον χώρο της εκπαίδευσης με καθοριστικό ρόλο στην πρόληψη.

Επιπλέον, στο πλαίσιο αναδυόμενων τοπικών αναγκών, ο ΟΚΑΝΑ προχώρησε στην εκπόνηση σχεδιασμό σε επίπεδο πρόληψης για την πόλη της Πάτρας, ειδικότερα για το σχολικό έτος 2024-2025, περιλαμβάνοντας το σύνολο της σχολικής κοινότητας με όλους τους εμπλεκόμενους πληθυσμούς και τις βαθμίδες εκπαίδευσης, για τη δημιουργία συνεργειών και τη δικτύωση μεταξύ τους.

 

Καθολικές παρεμβάσεις πρόληψης

Η πλειονότητα των παρεμβάσεων πρόληψης που υλοποιούνται στην Ελλάδα, εντάσσεται στην καθολική πρόληψη.^[2] Οι παρεμβάσεις δεν επικεντρώνονται αποκλειστικά στη χρήση ουσιών, αλλά εντάσσονται στο γενικότερο πλαίσιο της πρόληψης των επικίνδυνων συμπεριφορών και της προαγωγής της ψυχοκοινωνικής υγείας.
[2]Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με βασικές έννοιες στον τομέα της πρόληψης της ουσιοεξάρτησης, βλ. Εγχειρίδιο για την πρόληψη της ουσιοεξάρτησης: Κατευθυντήριες γραμμές και σχεδιασμός παρεμβάσεων (ΕΚΤΕΠΝ 2011)

Οι καθολικές παρεμβάσεις πρόληψης¹⁸ στοχεύουν στο νεανικό πληθυσμό. Υλοποιούνται είτε άμεσα σε παιδιά και νέους /-ες (π.χ. μαθητές, στρατευμένους) είτε σε άλλες ομάδες (π.χ. εκπαιδευτικούς, γονείς) που έρχονται σε επαφή με νέους. Στόχος είναι η αποφυγή ή η αναβολή της έναρξης της χρήσης ουσιών με την παροχή των απαραίτητων γνώσεων και δεξιοτήτων. Πρόκειται για παρεμβάσεις ευρείας κλίμακας, οι οποίες πραγματοποιούνται χωρίς να έχει προηγουμένως γίνει έλεγχος για τη συμπεριφορά και το βαθμό επικινδυνότητας των συμμετεχόντων όσον αφορά τη χρήση ουσιών.

Καθολικές παρεμβάσεις πρόληψης στη σχολική κοινότητα

Η υλοποίηση παρεμβάσεων πρόληψης στη σχολική κοινότητα αποτελεί πάγια προτεραιότητα της πρόληψης στην Ελλάδα, τόσο σε επίπεδο χάραξης πολιτικής όσο και σε επίπεδο παρεμβάσεων που υλοποιούνται.

Παρεμβάσεις πρόληψης σε μαθητές
Οι παρεμβάσεις πρόληψης σε μαθητές Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης:

• υλοποιούνται στο πλαίσιο των Εργαστηρίων Δεξιοτήτων^[3] του Υπουργείου Παιδείας, ένας θεσμός που δημιουργήθηκε το 2020, με ευρεία εφαρμογή να πραγματοποιείται το σχολικό έτος 2021-2022 (για περισσότερες πληροφορίες για τα Εργαστήρια Δεξιοτήτων, βλ. Ετήσια Έκθεση ΕΚΤΕΠΝ 2024),
• υλοποιούνται στο πλαίσιο των προγραμμάτων Αγωγής Υγείας (ΑΥ)³ του Υπουργείου Παιδείας, ένας θεσμός που ξεκίνησε και υλοποιείται σταθερά από το σχολικό έτος 2000-2001,
• σχεδιάζονται^[4] και υλοποιούνται από τα Κέντρα / φορείς Πρόληψης³ σε συνεργασία με σχολεία της περιοχής τους, όχι μόνο για την πρόληψη των εξαρτησιογόνων ουσιών αλλά και ευρύτερα, για την πρόληψη των εξαρτήσεων, την πρόληψη της επιθετικότητας, το διαδίκτυο κτλ., καθώς και ευρύτερες παρεμβάσεις προαγωγής της ψυχοκοινωνικής υγείας.

[3]Για μια σύντομη περιγραφή του πλαισίου υλοποίησης των προγραμμάτων ΑΥ, των Εργαστηρίων Δεξιοτήτων, καθώς και των παρεμβάσεων στη σχολική κοινότητα από τα Κέντρα / φορείς Πρόληψης στα σχολεία της χώρας, βλ, www.ektepn.gr/activities/prevention-in-Greece.
[4]Για την υλοποίηση των παρεμβάσεων πρόληψης στη σχολική κοινότητα χρησιμοποιούνται εξειδικευμένα εκπαιδευτικά υλικά /  προγράμματα (για περισσότερες πληροφορίες, βλ. ΕΚΤΕΠΝ 2010, 2011, καθώς και την παρουσίαση των εκπαιδευτικών υλικών / προγραμμάτων από το Πανελλήνιο Δίκτυο Φορέων Πρόληψης, βλ. diktyoorg.wordpress.com/ekpaideutiko-yliko-gia-omades/).

Η αναγκαιότητα για την ενσωμάτωση στο ωρολόγιο σχολικό πρόγραμμα παρεμβάσεων για τις εξαρτήσεις και, ευρύτερα, παρεμβάσεων για την ψυχοκοινωνική υγεία παιδιών και εφήβων που ενισχύουν τις δεξιότητές τους, είχε διαπιστωθεί εδώ και πολλά χρόνια από τους επαγγελματίες πρόληψης των Κέντρων Πρόληψης και των άλλων φορέων που δραστηριοποιούνται στην πρόληψη και είχε αποτυπωθεί σε προηγούμενες Ετήσιες Εκθέσεις του ΕΚΤΕΠΝ. Με την θέσπισή των Εργαστηρίων Δεξιοτήτων το 2020 και την ευρεία εφαρμογή τους το σχολικό έτος 2021-2022 διευκολύνεται η ευρεία συμμετοχή παιδιών και εφήβων σε παρεμβάσεις πρόληψης. Ωστόσο, προκειμένου να ενισχυθεί ο σχεδιασμός και η υλοποίηση μακροχρόνιων και πιο αποτελεσματικών παρεμβάσεων πρόληψης στο πλαίσιο των Εργαστηρίων Δεξιοτήτων, χρειάζεται ενίσχυση όσον αφορά τον συντονισμό και τη συνεργασία του Υπουργείου Παιδείας με τους εξειδικευμένους και αναγνωρισμένους φορείς της χώρας για την πρόληψη των εξαρτήσεων. Υπουργική Απόφαση (του Υπουργείου Υγείας) του 2011 έθετε ένα πλαίσιο για το συντονισμό σε επίπεδο παρεμβάσεων πρόληψης στα σχολεία και τη συνεργασία του Υπουργείου Παιδείας με τα Κέντρα Πρόληψης, το οποίο χρειάζεται, ωστόσο, να ενισχυθεί περαιτέρω, ιδιαίτερα μετά τη θέσπιση των Εργαστηρίων Δεξιοτήτων.

Σημαντικά ζητήματα για την εξασφάλιση της αποτελεσματικότητας της πρόληψης των εξαρτήσεων στο πλαίσιο των Εργαστηρίων Δεξιοτήτων και των Προγραμμάτων Αγωγής Υγείας αποτελούν η απαραίτητη κατάρτιση των εκπαιδευτικών που υλοποιούν τέτοιες παρεμβάσεις στην επιστήμη της πρόληψης, η επιλογή προγραμμάτων σύμφωνα με προδιαγραφές ποιότητας, η ορθή αξιοποίησή τους, και η απαραίτητη κατάρτιση των εκπαιδευτικών στην εφαρμογή τους κ.ά.

Παρεμβάσεις πρόληψης στη σχολική κοινότητα κατά το σχολικό έτος 2022-2023
Οι παρεμβάσεις πρόληψης που υλοποιούνται στη σχολική κοινότητα δεν περιορίζονται σε θέματα εξαρτήσεων, αλλά καλύπτουν και ευρύτερα θέματα ψυχοκοινωνικής υγείας.
Το σχολικό έτος 2022-2023 η πλειονότητα των παρεμβάσεων που υλοποιήθηκαν σε μαθητές Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης αφορούσε θέματα αγωγής (ψυχοκοινωνικής) υγείας (ψυχική υγεία, διαπροσωπικές σχέσεις, κ.ά.). Παράλληλα, οι παρεμβάσεις πρόληψης σε μαθητές που εστιάζουν σε εξαρτήσεις δεν είναι τόσο διαδεδομένες (κυρίως τα Προγράμματα Αγωγής Υγείας), ωστόσο, σημαντικοί ─για τη χρήση ουσιών και ευρύτερα τις εξαρτητικές συμπεριφορές─ παράγοντες κινδύνου και προστατευτικοί παράγοντες καλύπτονται σε παρεμβάσεις με άλλη θεματολογία (π.χ., ψυχική υγεία, διαπροσωπικές σχέσεις, σχολικός εκφοβισμός, διαδίκτυο, διαφορετικότητα και ρατσισμός). Από το σχολικό έτος 2021-2022 ο νέος θεσμός των Εργαστηρίων Δεξιοτήτων υποστηρίζει σε ένα πρώτο επίπεδο την ευρεία συμμετοχή παιδιών και εφήβων σε παρεμβάσεις πρόληψης των εξαρτήσεων και, ευρύτερα, σε παρεμβάσεις που ενισχύουν την ψυχική και τη συναισθηματική τους υγεία.
Το σχολικό έτος 2022-2023 συνολικά σε παρεμβάσεις πρόληψης για τις εξαρτήσεις, για προβληματικές συμπεριφορές, όπως επιθετικότητα και σχολικός εκφοβισμός (συμπερ. του διαδικτυακού), και αγωγής (ψυχοκοινωνικής) υγείας συμμετείχαν σχεδόν 35.000 μαθητές από 1.000 σχολεία της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης και 63.600 μαθητές από 1.250 σχολεία Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης. Οι παρεμβάσεις στο 40,6% των μαθητών στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση και στο 82,3% της Δευτεροβάθμιας υλοποιήθηκαν από στελέχη των Κέντρων / φορέων Πρόληψης, εκτός πλαισίου ΑΥ του Υπουργείου Παιδείας, στο πλαίσιο της συνεργασίας τους με τα σχολεία. Ανεξάρτητα από το πλαίσιο στο οποίο υλοποιούν τις δράσεις τους (π.χ. ενταγμένες ως προγράμματα ΑΥ ή Εργαστήρια Δεξιοτήτων του Υπουργείου Παιδείας, σε μαθήματα του ωρολογίου προγράμματος), έχει αυξηθεί ιδιαίτερα η συμμετοχή των στελεχών πρόληψης των Κέντρων / φορέων Πρόληψης στην υλοποίηση παρεμβάσεων σε μαθητές.
Όσον αφορά τα προγράμματα ΑΥ του Υπουργείου Παιδείας, το σχολικό έτος 2022-2023, το 36,7% των προγραμμάτων ΑΥ στην Πρωτοβάθμια και το 46,1% στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση επικεντρώθηκε σε θέματα ψυχοκοινωνικής υγείας (εξαρτήσεις, ψυχική υγεία/διαπροσωπικές σχέσεις, σχολικός εκφοβισμός/διαδίκτυο, διαφυλικές σχέσεις). Ωστόσο, σε θέματα εξαρτήσεων (ναρκωτικών, οινοπνευματωδών και καπνού), τα τελευταία χρόνια έχει μειωθεί αξιοσημείωτα η εφαρμογή των προγραμμάτων ΑΥ, όπου το σχολικό έτος 2022-2023 αποτελέσαν μόνο το 0,7% και το 2,2% των προγραμμάτων ΑΥ που υλοποιήθηκαν σε σχολεία Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, αντίστοιχα.
Ιδιαίτερη αύξηση παρουσίασε το σχολικό έτος 2022-2023 η δράση των Κέντρων / φορέων Πρόληψης στη σχολική κοινότητα με την υλοποίηση παρεμβάσεων σε συνολικά πάνω από 110.000 μαθητές Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, ενώ διοργάνωσαν εκπαιδευτικά σεμινάρια και συναντήσεις για πάνω από 12.100 εκπαιδευτικούς.

Όσον αφορά τις καθολικές παρεμβάσεις πρόληψης σε μαθητές Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης κατά το σχολικό έτος 2022-2023:

• Συνολικά σε παρεμβάσεις πρόληψης για τις εξαρτήσεις, για προβληματικές συμπεριφορές, όπως επιθετικότητα και σχολικός εκφοβισμός (συμπερ. του διαδικτυακού), και αγωγής (ψυχοκοινωνικής) υγείας συμμετείχαν 34.974 μαθητές από 1.000 σχολεία (Γράφημα 7.1).
• Η πλειονότητα των παρεμβάσεων αφορούσε θέματα αγωγής (ψυχοκοινωνικής) υγείας (ψυχική υγεία, διαπροσωπικές σχέσεις, κ.ά.) (Γράφημα 7.1).
• Η υλοποίηση παρεμβάσεων πρόληψης παρουσιάζει μεγάλη αύξηση συγκριτικά με το προηγούμενο σχολικό έτος, με τη συμμετοχή των μαθητών, των εκπαιδευτικών και των σχολείων να είναι ιδιαίτερα ενισχυμένη. Συγκεκριμένα, το σχολικό έτος 2022-2023 παρεμβάσεις πρόληψης υλοποιήθηκαν σε 1.000 σχολεία με τη συμμετοχή 34.974 μαθητών, ενώ αντίστοιχα το σχολικό έτος 2021-2022 υλοποιήθηκαν σε 811 σχολεία και 26.513 μαθητές.
• Tα τελευταία χρόνια παρουσιάζεται μειωμένος αριθμός σχολείων που συμμετέχουν σε παρεμβάσεις πρόληψης για τις εξαρτήσεις, κυρίως εξαιτίας της μειωμένης εφαρμογής αντίστοιχων προγραμμάτων ΑΥ, τα οποία αποτελούν βασικό πλαίσιο υλοποίησης παρεμβάσεων στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Ωστόσο, σημαντικοί ─για τη χρήση ουσιών και ευρύτερα τις εξαρτητικές συμπεριφορές─ παράγοντες κινδύνου και προστατευτικοί παράγοντες καλύπτονται σε παρεμβάσεις με άλλη θεματολογία (π.χ., ψυχική υγεία, διαπροσωπικές σχέσεις, διαφορετικότητα). Με την εφαρμογή των Εργαστηρίων Δεξιοτήτων αναμένεται η δυνατότητα διεύρυνσης της εφαρμογής παρεμβάσεων σε έναν μεγάλο αριθμό μαθητών, δεδομένου ότι η πρόληψη των εξαρτήσεων αποτελεί μία από τις ενότητες των Εργαστηρίων Δεξιοτήτων.
• Όσον αφορά τα προγράμματα ΑΥ, το 2022-2023, όπως τα τελευταία 4 χρόνια, η εφαρμογή τους σε σχολεία της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης της χώρας παραμένει σε εξαιρετικά χαμηλά επίπεδα σε σχέση με πριν την πανδημία covid19 (Γράφημα 7.3). Για την πρόληψη των εξαρτήσεων, από το 2010-2011 και μετά παρατηρείται μειωμένη εφαρμογή σχετικών προγραμμάτων ΑΥ. Σε αυτή τη βαθμίδα, η δράση των σχολείων στην ΑΥ επικεντρώνεται σε άλλα θέματα, και όχι στην πρόληψη των εξαρτήσεων, αφού μόνο το 0,1% του συνόλου των προγραμμάτων ΑΥ το 2022-2023 αφορούσε την πρόληψη της χρήσης ουσιών (Γράφημα 7.3).
• Σύμφωνα με στοιχεία του Υπουργείου Παιδείας, συνολικά, σε θέματα ψυχοκοινωνικής υγείας (εξαρτήσεις, ψυχική υγεία, διαπροσωπικές σχέσεις, σχολικός εκφοβισμός/διαδίκτυο, διαφυλικές σχέσεις, αξίες ζωής, αγωγή υγείας στο αειφόρο σχολείο) επικεντρώθηκε το 36,7% των προγραμμάτων ΑΥ που υλοποιήθηκαν σε σχολεία Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης, παρόμοιο ποσοστό σε σχέση με προηγούμενα χρόνια (ενδεικτικά, το ποσοστό το σχολικό έτος 2020-2021 ήταν 32,8%).
• Τα πιο διαδεδομένα θέματα των προγραμμάτων ΑΥ στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση ήταν η ενίσχυση της ψυχικής υγείας και των διαπροσωπικών σχέσεων (21,3% των προγραμμάτων ΑΥ), η διατροφή (20,4% των προγραμμάτων ΑΥ) και η οδική ασφάλεια (11,9% των προγραμμάτων ΑΥ).
• Ένας μεγάλος αριθμός παρεμβάσεων που υλοποιούνται σε μαθητές Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης υλοποιούνται από στελέχη πρόληψης των Κέντρων / φορέων Πρόληψης. Συγκεκριμένα, σε παρεμβάσεις που υλοποίησαν στελέχη πρόληψης και εντάχθηκαν στο πλαίσιο των προγραμμάτων ΑΥ του Υπουργείου Παιδείας συμμετείχαν 13.091 μαθητές από 310 σχολεία Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης, ενώ σε παρεμβάσεις που υλοποίησαν στελέχη πρόληψης στο πλαίσιο των Εργαστηρίων Δεξιοτήτων συμμετείχαν 10.286 μαθητές από 253 σχολεία. Επιπλέον, σε παρεμβάσεις των Κέντρων / φορέων Πρόληψης που υλοποιούνται εκτός ΑΥ του Υπουργείου Παιδείας, συμμετείχαν συνολικά 14.191 μαθητές από 430 σχολεία. Έτσι, από το σύνολο των παρεμβάσεων που υλοποιήθηκαν αυτό το σχολικό έτος σε 34.974 μαθητές (από 1.000 σχολεία), οι παρεμβάσεις στο 40,6% των μαθητών υλοποιήθηκαν από στελέχη των Κέντρων / φορέων Πρόληψης εκτός πλαισίου ΑΥ του Υπουργείου Παιδείας, στο πλαίσιο της συνεργασίας τους με τα σχολεία. Ανεξάρτητα από το πλαίσιο στο οποίο υλοποιούν τις δράσεις τους (π.χ. ενταγμένες ως προγράμματα ΑΥ ή Εργαστήρια Δεξιοτήτων του Υπουργείου Παιδείας, σε μαθήματα του ωρολογίου προγράμματος), έχει αυξηθεί ιδιαίτερα η συμμετοχή των στελεχών πρόληψης των Κέντρων / φορέων Πρόληψης στην υλοποίηση παρεμβάσεων σε μαθητές Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης.

Όσον αφορά τις καθολικές παρεμβάσεις πρόληψης σε μαθητές Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης κατά το σχολικό έτος 2022-2023:

• Συνολικά σε παρεμβάσεις πρόληψης για τις εξαρτήσεις, για προβληματικές συμπεριφορές, όπως επιθετικότητα και σχολικός εκφοβισμός (συμπερ. του διαδικτυακού) και αγωγής (ψυχοκοινωνικής) υγείας συμμετείχαν 63.673 μαθητές από 1.250 σχολεία (Γράφημα 7.2).
• Η πλειονότητα των παρεμβάσεων που υλοποιήθηκαν και απευθύνθηκαν σε μαθητές, αφορούσαν θέματα αγωγής (ψυχοκοινωνικής) υγείας (ψυχική υγεία, διαπροσωπικές σχέσεις, κ.ά.) (Γράφημα 7.2).
• Όπως και στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση, το σχολικό έτος 2022-2023 η εφαρμογή των παρεμβάσεων πρόληψης σε μαθητές της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης παρουσίασε αυξητική τάση συγκριτικά με προηγούμενα χρόνια, με μεγαλύτερο αριθμό μαθητών να συμμετέχουν. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι το σχολικό έτος 2020-2021 ο αριθμός των μαθητών που συμμετείχαν σε παρεμβάσεις ήταν πολύ περιορισμένος (4.500 μαθητές), ενώ το 2018-2019 ο αντίστοιχος αριθμός ήταν 52.300.
• Αντίθετα από την Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση, στη Δευτεροβάθμια, ένας μεγάλος αριθμός μαθητών συμμετείχαν τα προηγούμενα σχολικά έτη (από το σχολικό έτος 2016-2017 και μετά) σε παρεμβάσεις για την πρόληψη της χρήσης ουσιών, καθώς και ευρύτερα για την πρόληψη των εξαρτητικών συμπεριφορών (ενδεικτικά αναφέρεται η συμμετοχή 31.000 μαθητών το σχολικό έτος 2018-2019). Το σχολικό έτος 2022-2023, αυξήθηκε ο αριθμός των παρεμβάσεων και ο αριθμός των μαθητών που συμμετείχαν, παράλληλα με την αύξηση στην εφαρμογή των παρεμβάσεων για τις εξαρτήσεις (συνολικά συμμετείχαν 18.850 μαθητές). Το προηγούμενο σχολικό έτος (2021-2022) σε παρεμβάσεις πρόληψης των εξαρτήσεων συμμετείχαν 8.069 μαθητές.
• Όσον αφορά τα προγράμματα ΑΥ, το σχολικό έτος 2022-2023 παρέμειναν στα ίδια επίπεδα σε σχέση με το προηγούμενο (2021-2022). Ωστόσο, παρά την αύξησή τους, η εφαρμογή προγραμμάτων ΑΥ που επικεντρώνονται στην πρόληψη της χρήσης ουσιών παρέμεινε σε πολύ χαμηλά επίπεδα. Η περιορισμένη εφαρμογή προγραμμάτων ΑΥ για τις εξαρτήσεις παρατηρείται από το σχολικό έτος 2014-2015. Το σχολικό έτος 2022-2023 το 2,2% του συνόλου των προγραμμάτων ΑΥ αφορούσε την πρόληψη της χρήσης ουσιών (Γράφημα 7.4).
• Ωστόσο, σύμφωνα με στοιχεία του Υπουργείου Παιδείας, συνολικά, σε θέματα ψυχοκοινωνικής υγείας (εξαρτήσεις, ψυχική υγεία, διαπροσωπικές σχέσεις, σχολικός εκφοβισμός/διαδίκτυο, διαφυλικές σχέσεις, κ.ά.) επικεντρώθηκε το 46,1% των προγραμμάτων ΑΥ που υλοποιήθηκαν σε σχολεία Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, αυξημένο ποσοστό σε σχέση με προηγούμενα χρόνια (ενδεικτικά, το αντίστοιχο ποσοστό το σχολικό έτος 2020-2021 ήταν 33,3% και το 2018-2019 ήταν 39,1%).
• Σε κάθε περίπτωση, το θέμα της ψυχικής υγείας, των διαπροσωπικών σχέσεων και της διαχείρισης των συγκρούσεων αποτέλεσε το 2022-2023 το πιο διαδεδομένο θέμα των προγραμμάτων ΑΥ στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση με το 18,4% των προγραμμάτων ΑΥ να καλύπτουν τέτοια θέματα. Ακολουθούν η διατροφή, με το 10,2% των προγραμμάτων ΑΥ να είναι για τέτοια θέματα, και με το ίδιο ποσοστό (9,4%) των προγραμμάτων ΑΥ να καλύπτουν θέματα σχολικού εκφοβισμού.
• Όπως στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση, ένας μεγάλος αριθμός παρεμβάσεων που υλοποιούνται σε μαθητές Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης υλοποιούνται από στελέχη πρόληψης των Κέντρων / φορέων Πρόληψης. Συγκεκριμένα, το 2022-2023 σε παρεμβάσεις που υλοποίησαν στελέχη πρόληψης και εντάχθηκαν στο πλαίσιο των προγραμμάτων ΑΥ του Υπουργείου Παιδείας συμμετείχαν 13.349 μαθητές από 182 σχολεία. Επιπλέον, σε παρεμβάσεις των Κέντρων / φορέων Πρόληψης που υλοποιήθηκαν εκτός ΑΥ του Υπουργείου Παιδείας, συμμετείχαν συνολικά 53.024 μαθητές από 804 σχολεία. Έτσι, από το σύνολο των παρεμβάσεων που υλοποιήθηκαν αυτό το σχολικό έτος σε 63.673 μαθητές (από 1.250 σχολεία), οι παρεμβάσεις στο 83,2% των μαθητών υλοποιήθηκαν από στελέχη των Κέντρων / φορέων Πρόληψης, εκτός πλαισίου ΑΥ του Υπουργείου Παιδείας, στο πλαίσιο της συνεργασίας τους με τα σχολεία. Φαίνεται ότι στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση ο ρόλος των στελεχών πρόληψης των Κέντρων / φορέων Πρόληψης είναι ιδιαίτερα σημαντικός στην υλοποίηση παρεμβάσεων σε μαθητές αυτής της βαθμίδας, δεδομένου του μεγάλου αριθμού των μαθητών που συμμετέχουν σε παρεμβάσεις που υλοποιούνται από τα στελέχη πρόληψης. Σε κάθε περίπτωση, οι παρεμβάσεις των Κέντρων / φορέων Πρόληψης σε μαθητές παρουσιάζουν σταθερή αύξηση τα τελευταία χρόνια (βλ. ΕΚΤΕΠΝ 2013-2020).

Εκπαιδευτικά σεμινάρια και υποστήριξη εκπαιδευτικών
Τα Κέντρα / φορείς Πρόληψης διοργανώνουν εκπαιδευτικά σεμινάρια και υποστηρικτικές συναντήσεις για εκπαιδευτικούς Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης με σκοπό την ενσωμάτωση των αρχών της πρόληψης στη σχολική ζωή, αλλά και την κατάρτισή τους σε προγράμματα πρόληψης προκειμένου στη συνέχεια να προχωρήσουν στην υλοποίησή τους. Αρκετά από τα σεμινάρια υλοποιούνται στο πλαίσιο της υποστήριξης των εκπαιδευτικών στην υλοποίηση Προγραμμάτων ΑΥ.

Το σχολικό έτος 2022-2023 σε εκπαιδευτικά σεμινάρια και οι υποστηρικτικές συναντήσεις για εκπαιδευτικούς που διοργάνωσαν τα Κέντρα / φορείς Πρόληψης συμμετείχαν πάνω από 12.100 εκπαιδευτικών από 2.160 σχολεία.

Καθολικές παρεμβάσεις πρόληψης στην οικογένεια

Εκτός από τη σχολική κοινότητα, οι γονείς αποτελούν τη βασικότερη ομάδα-στόχος για τις παρεμβάσεις πρόληψης στην Ελλάδα. Στο πλαίσιο αυτό, τα Κέντρα / φορείς Πρόληψης σχεδιάζουν και υλοποιούν δύο τύπου παρεμβάσεις.

• Παρεμβάσεις ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης: Βραχείες, ανοιχτές μεμονωμένες συναντήσεις ή κύκλοι συναντήσεων για γονείς σε θέματα πρόληψης, ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης και διαπαιδαγώγησης των παιδιών.
• Παρεμβάσεις εκπαίδευσης (ομάδες / σχολές γονέων): Ομάδες (με μέγιστο αριθμό συμμετεχόντων τα 15 άτομα) βιωματικού συνήθως χαρακτήρα με κυριότερους στόχους τη βελτίωση της επικοινωνίας στην οικογένεια και την υποστήριξη των γονέων στον ρόλο τους. Οι παρεμβάσεις περιλαμβάνουν προκαθορισμένο αριθμό συναντήσεων, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις προβλέπεται η σύνθεση των ομάδων ανάλογα με τις ηλικιακές ανάγκες των παιδιών (γονείς παιδιών προσχολικής, σχολικής και εφηβικής ηλικίας) και αντίστοιχα η επεξεργασία εξειδικευμένων θεμάτων. Επίσης, αρκετές παρεμβάσεις περιλαμβάνουν την εφαρμογή εκπαιδευτικών υλικών / προγραμμάτων που έχουν δημιουργηθεί για παρεμβάσεις σε γονείς (βλ. ΕΚΤΕΠΝ 2010), ενώ μετά την ολοκλήρωση ενός πρώτου κύκλου συναντήσεων δίνεται η δυνατότητα σε όσους γονείς ενδιαφέρονται να συνεχίσουν σε επαναληπτικό κύκλο εκπαίδευσης (εμβάθυνσης).

Στοιχεία για τις καθολικές παρεμβάσεις πρόληψης για γονείς, οι οποίες πραγματοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια του 2023, παρουσιάζονται στον Πίνακα 7.2.

Τα Κέντρα / φορείς Πρόληψης αύξησαν τη δράση τους για γονείς, καθώς το 2023 ο αριθμός των παρεμβάσεων και ο αριθμός των συμμετεχόντων παρουσίασαν ιδιαίτερη αύξηση, επιβεβαιώνοντας τόσο την έμφαση που δίνεται διαχρονικά στο ρόλο της οικογένειας στην πρόληψη (βλ. ενδεικτικά ΕΚΤΕΠΝ 2008) όσο την ανάγκη των γονιών να λάβουν την υποστήριξη των Κέντρων / φορέων Πρόληψης σε θέματα που τους απασχολούν.

Καθολικές παρεμβάσεις πρόληψης στην κοινότητα

Παρεμβάσεις εκτός σχολικού πλαισίου σε νέους
Στο πλαίσιο της συμμετοχής των νέων σε παρεμβάσεις πρόληψης, τα Κέντρα / φορείς Πρόληψης δεν περιορίζουν τη δράση τους μόνο στον χώρο του σχολείου, απευθύνονται επίσης σε παιδιά ηλικίας 4-12 ετών και σε εφήβους με παρεμβάσεις που πραγματοποιούν εκτός σχολικού πλαισίου (στον χώρο των Κέντρων / φορέων ή σε άλλα πλαίσια όπου βρίσκονται νέοι, π.χ. κατασκηνώσεις), ενώ για την υλοποίηση τέτοιων παρεμβάσεων έχουν δημιουργηθεί και χρησιμοποιούνται εκπαιδευτικά υλικά / προγράμματα (βλ. ΕΚΤΕΠΝ 2010). Επίσης, τα Κέντρα / φορείς Πρόληψης προσεγγίζουν και νέους άνω των 17 ετών, ενώ συνεργάζονται και με τις τοπικές μονάδες Ενόπλων Δυνάμεων (βλ. Παρεμβάσεις σε τοπικούς φορείς και ομάδες της κοινότητας).

Στοιχεία για τις καθολικές παρεμβάσεις πρόληψης για παιδιά προεφηβικής και εφηβικής ηλικίας που πραγματοποιήθηκαν κατά το έτος 2023 παρουσιάζονται στον Πίνακα 7.3.

Το 2023 οι παρεμβάσεις σε παιδιά προεφηβικής και εφηβικής ηλικίας που οργάνωσαν τα Κέντρα / φορείς Πρόληψης ήταν ιδιαίτερα αυξημένος με την συμμετοχή παιδιών και εφήβων να είναι πιο ενεργή.

Ιδιαίτερη μνεία για την πολλή και σημαντική δουλειά με παιδιά και εφήβους περιλαμβάνει το Κέντρο Δημιουργικής Απασχόλησης (ΚΔΑ) της Κίνησης ΠΡΟΤΑΣΗ για έναν άλλο τρόπο ζωής στην Πάτρα και στη Λάρισα το Εργαστήρι Ζωής του Κέντρου Πρόληψης της Περιφερειακής Ενότητας Λάρισας ΟΡΦΕΑΣ. Το ΚΔΑ της Κίνησης ΠΡΟΤΑΣΗ αποτελεί πρωτοπόρος της δουλειάς με τα παιδιά και τους εφήβους στην κοινότητα στο πλαίσιο της πρόληψης. Λειτουργεί από το 1993 και δίνει τη ‘δυνατότητα σε παιδιά και εφήβους (4-18 ετών) να συμμετέχουν σε ομάδες και εργαστήρια, όπου, με μέσον το παιχνίδι, το θέατρο, τη μουσική, τις κατασκευές, αναδεικνύονται και ενισχύονται οι προσωπικές και κοινωνικές δεξιότητες των παιδιών και ενδυναμώνεται η προσωπικότητά τους’ (www.protasi.org.gr). Το Εργαστήρι Ζωής στη Λάρισα είναι μια δημιουργική δομή του Κέντρου Πρόληψης, που λειτουργεί ως χώρος έκφρασης, μάθησης και ενδυνάμωσης για παιδιά, εφήβους και ενήλικες. Μέσα από βιωματικά εργαστήρια τέχνης, πολιτισμού και προσωπικής ανάπτυξης, επιδιώκει την πρόληψη, την ενίσχυση των κοινωνικών δεξιοτήτων και την προαγωγή της ψυχικής υγείας στην κοινότητα.

Παρεμβάσεις σε τοπικούς φορείς και ομάδες της κοινότητας
Στο πλαίσιο της σημασίας της συμμετοχής όλων των μελών μιας κοινότητας στην πρόληψη και την προαγωγή της υγείας των μελών της, τα Κέντρα / φορείς Πρόληψης επεκτείνουν τις δράσεις τους σε τοπικούς φορείς και ομάδες της τοπικής κοινότητας. Βασικοί στόχοι προσέγγισης της κοινότητας είναι η ευαισθητοποίηση των τοπικών κοινωνιών, η συμμετοχή τους στην πρόληψη, καθώς και η συνεργασία των φορέων της τοπικής κοινότητας.

Για μια σύντομη περιγραφή των παρεμβάσεων που υλοποιούνται στην κοινότητα, βλ. ΕΚΤΕΠΝ 2013, ενώ στον Πίνακα 7.4 παρουσιάζονται αναλυτικά στοιχεία για το 2023.

Επιπλέον, το 2023 παρεμβάσεις υλοποιήθηκαν σε ενήλικα μέλη της ευρύτερης κοινότητας με τη συμμετοχή 2.387 ατόμων.

Όσον αφορά τη δικτύωση με ‘φορείς και ανθρώπους-κλειδί’ των τοπικών κοινωνιών, τα Κέντρα Πρόληψης πραγματοποιούν ενημερωτικές συναντήσεις με μέλη της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, τοπικούς φορείς και συλλόγους, προκειμένου να αναπτύξουν ένα πλαίσιο συνεργασίας και να διευκολύνουν το έργο τους στην τοπική κοινότητα. Επίσης, η ενημέρωση, η ευαισθητοποίηση και η κινητοποίηση φορέων και ομάδων της κοινότητας στην πρόληψη επιδιώκονται μέσα από τη διοργάνωση ανοικτών συναντήσεων, ημερίδων και ομιλιών, καθώς και τη δημιουργία και τη διανομή ενημερωτικών φυλλαδίων όλων των φορέων που δραστηριοποιούνται στην πρόληψη, αλλά και φορέων από τον χώρο αντιμετώπισης των ουσιοεξαρτήσεων.

Όσον αφορά τη συμμετοχή εθελοντών στην πρόληψη, με βάση το μοντέλο ανάπτυξης του εθελοντισμού σε τοπικό επίπεδο στην Κίνηση ΠΡΟΤΑΣΗ για έναν άλλο τρόπο ζωής συμμετέχει ένας σημαντικός αριθμός ενεργών πολιτών της Πάτρας με πλούσιο και σημαντικό έργο στην τοπική κοινωνία (για περισσότερες πληροφορίες επισκεφθείτε την ιστοσελίδα της, www.protasi.org.gr).

 

Επικεντρωμένες παρεμβάσεις πρόληψης

Στο πλαίσιο της προσέγγισης ευάλωτων κοινωνικών ομάδων τα Κέντρα / φορείς Πρόληψης συνεργάζονται με σχολεία της περιοχής τους προκειμένου να υλοποιήσουν στοχευμένες παρεμβάσεις για μαθητές που έχουν επαφή με τις ουσίες σε πειραματική βάση, μαθητές με παραβατική συμπεριφορά και μαθητές με διάφορα ψυχοκοινωνικά προβλήματα, ενώ υλοποιούν συναντήσεις και σεμινάρια για εκπαιδευτικούς προκειμένου να τους υποστηρίξουν στη διαχείριση των παραπάνω περιστατικών. Κατά το σχολικό έτος 2022-2023 πραγματοποιήθηκαν επικεντρωμένες παρεμβάσεις για μαθητές με τη συμμετοχή 55 μαθητών, ενώ επίσης υποστηρίχθηκαν μαθητές σε περιπτώσεις κρίσης μέσω της υλοποίησης δράσεων ενημέρωσης/ευαισθητοποίησης.

Οι παρεμβάσεις επικεντρωμένης πρόληψης¹⁸ απευθύνονται σε συγκεκριμένες υποομάδες του νεανικού πληθυσμού, για τις οποίες θεωρείται ότι συντρέχουν παράγοντες κινδύνου όσον αφορά την εκδήλωση προβλημάτων που σχετίζονται με τη χρήση ουσιών (π.χ. μαθητές με ψυχοκοινωνικά προβλήματα, μαθητές με προβλήματα χαμηλής σχολικής επίδοσης, νέοι που έχουν εγκαταλείψει το σχολείο, παιδιά των οποίων οι γονείς έχουν προβλήματα χρήσης ουσιών, μετανάστες, άνεργοι κ.ά.). Οι παρεμβάσεις υλοποιούνται σε επίπεδο ομάδας, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη ατομικοί παράγοντες κινδύνου. Πρόκειται για εστιασμένες παρεμβάσεις σε ευάλωτες κοινωνικές ομάδες.

Επίσης, τα Κέντρα / φορείς Πρόληψης συνεργάζονται με κέντρα φιλοξενίας, ξενώνες και ΜΚΟ προκειμένου να διερευνήσουν και να ανταποκριθούν σε ανάγκες των προσφύγων και των επαγγελματιών που εμπλέκονται με την φροντίδα τους σε επίπεδο πρόληψης των εξαρτητικών συμπεριφορών και ψυχοκοινωνικής υγείας. Το 2022 υλοποιήθηκαν σεμινάρια για 120 επαγγελματίες που έρχονται σε επαφή με άλλες ευάλωτες ομάδες.

Ο ΟΚΑΝΑ έχει ιδρύσει την Υπηρεσία Έγκαιρης Παρέμβασης για ανήλικους και νεαρούς παραβάτες στην Αθήνα. Η λειτουργία της συγκεκριμένης Υπηρεσίας τέθηκε σε πλήρη λειτουργία μέσα στο πρώτο εξάμηνο του 2017, παρέχοντας τις εξής υπηρεσίες: α) ενημέρωση και υποστήριξη σε ανήλικους και σε νεαρά άτομα που έρχονται σε επαφή με το σύστημα της ποινικής δικαιοσύνης στο στάδιο της σύλληψης και της αστυνομικής προανάκρισης για παραβάσεις του νόμου περί ναρκωτικών, β) ενημέρωση και υποστήριξη στα μέλη της οικογένειας των συλληφθέντων ατόμων, γ) συνεργασία με αστυνομικά στελέχη των συνεργαζόμενων τμημάτων ασφαλείας και άλλων υπηρεσιών της ΕΛ.ΑΣ. σε θέματα εξαρτήσεων, διαχείρισης κρίσιμων περιστατικών εντός των τμημάτων, κ.ά., δ) κινητοποίηση, διασύνδεση και παραπομπή σε αρμόδιους φορείς, σε θεραπευτικά προγράμματα. Τον Μάιο του 2021 ξεκίνησε η λειτουργία αντίστοιχης υπηρεσίας στη Θεσσαλονίκη.

Στο πλαίσιο της έμφασης που δίνεται στη σημασία του ρόλου της οικογένειας στην πρόληψη, τα Κέντρα / φορείς Πρόληψης προσεγγίζουν και οικογένειες με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά (μονογονεϊκές οικογένειες, οικογένειες με παιδιά με ΔΕΠΥ-Διαταραχή ελλειμματικής προσοχής με/χωρίς υπερκινητικότητα κτλ.). Κατά τη διάρκεια του 2023 πραγματοποιήθηκαν παρεμβάσεις με τη συμμετοχή περίπου 284 γονέων.

 

Ενδεδειγμένες παρεμβάσεις πρόληψης

Όσον αφορά την υλοποίηση ενδεδειγμένων παρεμβάσεων πρόληψης στο σχολικό πλαίσιο, τα Κέντρα Πρόληψης σε συνεργασία με σχολεία της περιοχής τους παρέχουν υπηρεσίες συμβουλευτικής σε μαθητές κατόπιν αιτήματος των σχολείων. Επίσης, τα Κέντρα Πρόληψης ανταποκρίνονται σε αιτήματα ατόμων με προβλήματα από τη χρήση ουσιών και των οικογενειών τους, καθώς και σε αιτήματα ατόμων με ποικίλα ψυχοκοινωνικά προβλήματα (π.χ. γονείς και παιδιά / έφηβοι που ζητούν υποστήριξη σε θέματα επικοινωνίας και σχέσεων). Στο πλαίσιο αυτό παρέχουν συμβουλευτική και ψυχοκοινωνική υποστήριξη, καθώς και παραπομπή σε αντίστοιχη δομή, εφόσον αυτό κριθεί απαραίτητο.

Όσον αφορά την προσέγγιση και την έγκαιρη παρέμβαση σε εφήβους που κάνουν περιστασιακή χρήση ουσιών, οι αρμόδιες υπηρεσίες για εφήβους του ΟΚΑΝΑ, του ΚΕΘΕΑ και της Μονάδας Απεξάρτησης 18 ΑΝΩ του ΨΝΑ υλοποιούν ανάλογες δράσεις με στόχο την παροχή ψυχοκοινωνικής υποστήριξης στους ίδιους και στις οικογένειές τους.

Οι παρεμβάσεις ενδεδειγμένης πρόληψης18 εστιάζουν στο άτομο και απευθύνονται μόνο σε άτομα τα οποία έχουν εκδηλώσει πρώιμα σημάδια χρήσης ουσιών (χωρίς να πληρούνται τα κριτήρια για την εξάρτηση σύμφωνα με διαγνωστικά κριτήρια), ψυχολογικά προβλήματα ή προβλήματα συμπεριφοράς που σχετίζονται με τη χρήση ουσιών (π.χ. άτομα με διαταραχή ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα ADHD κ.ά.). Στόχος είναι η έγκαιρη διάγνωση και η παρέμβαση σε ατομικό επίπεδο.

Τηλεφωνικές γραμμές
Στην Ελλάδα λειτουργούν τρεις τηλεφωνικές γραμμές (Πίνακας 7.5), οι οποίες παρέχουν ενημέρωση για τις υπάρχουσες δομές μείωσης της ζήτησης που λειτουργούν στη χώρα, πληροφορίες σχετικά με τις εξαρτησιογόνες ουσίες, εξατομικευμένη συμβουλευτική υποστήριξη βραχείας διάρκειας, κινητοποίηση για αναζήτηση βοήθειας, άμεση υποστήριξη σε περιπτώσεις κρίσης που σχετίζονται με τη χρήση ουσιών (π.χ. αυτοκτονική συμπεριφορά, πρόληψη υποτροπής), καθώς και παραπομπή.

 

Διασφάλιση της ποιότητας στον τομέα της πρόληψης

Κατάρτιση στελεχών πρόληψης

Στο πλαίσιο της συνεργασίας του ΕΚΤΕΠΝ με τον ΟΚΑΝΑ, συνεχίστηκαν τα προγράμματα επιμόρφωσης στο Ευρωπαϊκό Εγχειρίδιο για την Πρόληψη για τα στελέχη πρόληψης των Κέντρων Πρόληψης της χώρας. Συνολικά από το 2021, οπότε πραγματοποιήθηκαν τα πρώτα προγράμματα επιμόρφωσης στο Ευρωπαϊκό Εγχειρίδιο για την Πρόληψη, έχουν εκπαιδευτεί 91 Επιστημονικά Υπεύθυνοι/ες και στελέχη των Κέντρων Πρόληψης, καθώς και 10 στελέχη του ΟΚΑΝΑ και 9 στελέχη της Μονάδας Απεξάρτησης 18 ΑΝΩ του ΨΝΑ που ασχολούνται με την πρόληψη. Η συγκεκριμένη επιμόρφωση εντάσσεται στις ενέργειες που ξεκίνησαν από το 2020 για τη διασφάλιση της ποιότητας στην πρόληψη, με την ενσωμάτωση των Ευρωπαϊκών Προδιαγραφών Ποιότητας στον Τομέα της Πρόληψης (ΕυΠρο) στο έργο των Κέντρων Πρόληψης (βλ. Ετήσια Έκθεση ΕΚΤΕΠΝ 2022).

Επίσης, το 2025 για πρώτη φορά το συγκεκριμένο πρόγραμμα επιμόρφωσης υλοποιήθηκε και σε επαγγελματίες με καθοριστικό ρόλο στην πρόληψη, πέραν των στελεχών πρόληψης. Συγκεκριμένα, το πρόγραμμα υλοποιήθηκε σε Συμβούλους Εκπαίδευσης της Διεύθυνσης Εκπαίδευσης Γ΄ Αθήνας. Τα στελέχη εκπαίδευσης του Υπουργείου Παιδείας διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην πρόληψη στη σχολική κοινότητα και η κατάρτισή τους στην επιστήμη της πρόληψης, τις αρχές της και σε επιστημονικά τεκμηριωμένες πρακτικές, είναι κρίσιμη.

Το συγκεκριμένο πρόγραμμα επιμόρφωσης δημιουργήθηκε από πανεπιστήμια και φορείς της Ευρώπης (με τη συμμετοχή του ΕΚΤΕΠΝ-ΕΠΙΨΥ) και τη συνεργασία του EUDA και υλοποιείται σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες με τον συντονισμό του EUDA. Απευθύνεται σε επαγγελματίες που σχεδιάζουν, παίρνουν αποφάσεις και χαράσσουν πολιτική στον τομέα της πρόληψης, στη βάση του ότι αυτοί οι επαγγελματίες θα πρέπει να γνωρίζουν τα τελευταία επιστημονικά δεδομένα σχετικά με την επιστήμη της πρόληψης (για περισσότερες πληροφορίες βλ. www.ektepn.gr/activities/TrainingInPrevention-EUPC-Greece). Στόχος του συγκεκριμένου προγράμματος είναι να συμβάλει στην ενίσχυση της ποιότητας στην πρόληψη, τη λήψη επιστημονικά τεκμηριωμένων αποφάσεων και τον σχεδιασμό και την υλοποίηση αποτελεσματικών στρατηγικών και παρεμβάσεων πρόληψης

Πέραν των εκπαιδευτικών προγραμμάτων στο Ευρωπαϊκό Εγχειρίδιο για την Πρόληψη που διοργανώθηκαν σε συνεργασία με το ΕΚΤΕΠΝ, το 2023 ο ΟΚΑΝΑ διοργάνωσε επιπλέον εννιά (9) εκπαιδευτικά προγράμματα, με τη συμμετοχή 249 στελεχών πρόληψης. Τα συγκεκριμένα σεμινάρια αφορούσαν τη δικτύωση με τις Τοπικές Υπηρεσίες της Ελληνικής Αστυνομίας, την πρόληψη της συντροφικής βίας σε εφήβους, την ενδυνάμωση της κοινότητας στην κρίση, κτλ, καθώς και την εισαγωγική κατάρτιση στην πρόληψη για νεοπροσληφθέντα στελέχη πρόληψης των συγχρηματοδοτούμενων έργων στο πλαίσιο του ΕΣΠΑ 2014-2020. Επιπλέον, στο πλαίσιο του πρωτοκόλλου συνεργασίας του ΟΚΑΝΑ με το Εθνικό Κέντρο Δημόσιας Διοίκησης και Αυτοδιοίκησης (ΕΚΔΔΑ) διοργανώθηκαν σεμινάρια, όπου συμμετείχαν 132 στελέχη των Κέντρων Πρόληψης.

Παράλληλα, στο πλαίσιο της συνεχούς επιμόρφωσης των στελεχών των Κέντρων Πρόληψης, ο ΟΚΑΝΑ εγκρίνει τη συμμετοχή τους σε συνέδρια, ημερίδες, σεμινάρια, βιωματικά εργαστήρια, επιστημονικά συμπόσια και συναντήσεις που σχετίζονται άμεσα με την πρόληψη και την προαγωγή της ψυχικής υγείας.

Το ΚΕΘΕΑ συνεχίζει τη διοργάνωση εκπαιδευτικών σεμιναρίων για την πρόληψη, καθώς και ευρύτερα για θέματα σχετικά με την αντιμετώπιση του προβλήματος των ναρκωτικών, όπου συμμετέχουν στελέχη πρόληψης, ενώ τα Κέντρα Πρόληψης που έχουν εκδώσει δικά τους εκπαιδευτικά υλικά πραγματοποιούν εκπαιδευτικά σεμινάρια πάνω στα υλικά αυτά.

Αξιολόγηση παρεμβάσεων πρόληψης

Με βάση τα στοιχεία του 2023, στην πλειονότητα των παρεμβάσεων η αξιολόγηση βασίζεται σε ερωτηματολόγια για τους συμμετέχοντες, καθώς και σε παρατηρήσεις των στελεχών πρόληψης, όμως αυτά είναι στοιχεία που αφορούν κυρίως την έκταση και την αποδοχή της παρέμβασης και όχι την επίτευξη των στόχων της. Στο πλαίσιο αυτό, όπως έχει αναφερθεί και σε προηγούμενες Ετήσιες Εκθέσεις του ΕΚΤΕΠΝ, η αξιολόγηση των παρεμβάσεων πρόληψης στην Ελλάδα χρειάζεται περαιτέρω ενίσχυση.

Προδιαγραφές στον τομέα της πρόληψης

Το 2019, στο πλαίσιο της συνεργασίας του ΟΚΑΝΑ με το ΕΚΤΕΠΝ, ενσωματώθηκαν οι Ευρωπαϊκές Προδιαγραφές Ποιότητας στην Πρόληψης (ΕυΠρο) στο έργο των Κέντρων Πρόληψης. Οι ΕυΠρο περιλαμβάνουν ένα σύνολο αρχών στον τομέα της πρόληψης και αποτελούν το πρώτο κοινό ευρωπαϊκό πλαίσιο αναφοράς για θέματα ποιότητας, ενσωματώνοντας επιστημονικά δεδομένα και εμπειρία. Οι ΕυΠρο δημιουργήθηκαν στο πλαίσιο μιας διακρατικής προσπάθειας με τη συμμετοχή επιστημόνων και επαγγελματιών από τον χώρο της πρόληψης (από την Ελλάδα συμμετείχε το ΕΠΙΨΥ/ΕΚΤΕΠΝ), ενώ η δημιουργία τους και η εφαρμογή τους υποστηρίζεται από τον EUDA. Για περισσότερες πληροφορίες για τις ΕυΠρο, βλ. www.ektepn.gr/prevention-quality-standards.    

 

^{ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ 
Το Σύστημα Τεκμηρίωσης και Πληροφόρησης του ΕΚΤΕΠΝ στον τομέα της Πρόληψης
Μια από τις βασικές δραστηριότητες του ΕΚΤΕΠΝ είναι η συλλογή και η προώθηση συγκρίσιμων στοιχείων σχετικά με τις παρεμβάσεις και τις στρατηγικές πρόληψης που υλοποιούνται στην Ελλάδα.
Για τον σκοπό αυτό το ΕΚΤΕΠΝ χρησιμοποιεί από το 2002 ερωτηματολόγια που αποστέλλονται σε ετήσια βάση στα Κέντρα / φορείς Πρόληψης. Τα ερωτηματολόγια αυτά έχουν σχεδιαστεί από το ΕΚΤΕΠΝ με βάση δείκτες που έχουν καθοριστεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο από τον EUDA και από ομάδες εμπειρογνωμόνων (με τη συμμετοχή του ΕΚΤΕΠΝ).
Τα στοιχεία που παρουσιάζονται στο παρόν Κεφάλαιο προέρχονται κατά κύριο λόγο από την ανάλυση και την επεξεργασία των στοιχείων που απέστειλαν στο ΕΚΤΕΠΝ 68 από τα 75 Κέντρα Πρόληψης, καθώς και τρεις φορείς που δραστηριοποιούνται στον τομέα της πρόληψης.
Εκτός από τα ερωτηματολόγια πρόληψης, το ΕΚΤΕΠΝ συλλέγει πληροφορίες από τον ΟΚΑΝΑ (σχετικά με τις νέες εξελίξεις στον χώρο της πρόληψης σε εθνικό επίπεδο), το Υπουργείο Παιδείας (σχετικά με την πρόληψη στη σχολική κοινότητα), καθώς και από φορείς που λειτουργούν τηλεφωνικές γραμμές (Μονάδα Απεξάρτησης 18 ΑΝΩ του ΨΝΑ, ΟΚΑΝΑ και ΚΕΘΕΑ).}