Επείγοντα περιστατικά συνδεόμενα με τη χρήση ψυχοδραστικών ουσιών

Το 2023, οι δημόσιες υπηρεσίες υγείας της χώρας αντιμετώπισαν συνολικά 952 επείγοντα περιστατικά τοξίκωσης συνδεόμενης με τη χρήση ουσιών, αριθμός σημαντικά υψηλότερος σε σύγκριση με τα δύο προηγούμενα έτη (722 και 461 για το 2022 και το 2021, αντίστοιχα). Το 47,7% (Ν=454) των περιστατικών αφορούσαν σε πολλαπλή χρήση ουσιών, συμπεριλαμβανομένου του αλκοόλ.

Ειδικότερα, το 2023, το ιατρικό προσωπικό των δημόσιων νοσοκομείων και των κέντρων υγείας της χώρας ανέφερε στο Κέντρο Δηλητηριάσεων 513 επείγοντα περιστατικά συνδεόμενα με τη χρήση ουσιών, αριθμός αυξημένος κατά 31,2% σε σχέση με το 2022 (Ν=391) και κατά 106% σε σχέση με το 2021 (n=249).

Στις υπηρεσίες μείωσης της βλάβης του ΟΚΑΝΑ και του ΚΕΘΕΑ (νυν ΕΟΠΑΕ)^[1], καθώς και της ΜΚΟ Generation Act το 2023 αντιμετωπίστηκαν 137 επείγοντα περιστατικά, μεγαλύτερος αριθμός σε σύγκριση με το 2022 (N=102 περιστατικά) που ήταν το πρώτο έτος εφαρμογής χορήγησης εισπνεόμενης ναλοξόνης από εκπαιδευμένα (από τον ΟΚΑΝΑ) στελέχη των υπηρεσιών μείωσης της βλάβης.

Σύμφωνα με τα στοιχεία των τοξικολογικών εργαστηρίων, το 2023 επιβεβαιώθηκαν 302 επείγοντα περιστατικά που σχετίζονταν με τη χρήση ουσιών, μεγαλύτερος αριθμός σε σύγκριση με το 2022 (Ν=229).

Το 2023 τριάντα τέσσερα (Ν=34) περιστατικά σχετίζονταν με χρήση HHC, είτε αποκλειστικά είτε σε συνδυασμό με άλλες ουσίες (κάνναβη, αλκοόλ και CBD), σημαντικά μεγαλύτερος αριθμός σε σύγκριση με το 2022 οπότε και καταγράφηκε ένα (Ν=1) τέτοιο περιστατικό. Σε απάντηση του σοβαρού αυτού κινδύνου για τη δημόσια υγεία, στις αρχές του 2024 αποφασίστηκε η συγκεκριμένη ουσία να τεθεί υπό έλεγχο στη χώρα μας.

Στον Πίνακα 5.1 παρουσιάζονται τα στοιχεία για τον αριθμό των επειγόντων περιστατικών ανά είδος ουσίας για την τριετία 2021-2023. Οι ουσίες που εμπλέκονται είναι κυρίως οι βενζοδιαζεπίνες, η κάνναβη, η κοκαΐνη, τα οπιοειδή και η πρεγκαμπαλίνη. Συνολικά από όλες τις πηγές πληροφόρησης, συγκριτικά με τη διετία 2021-2022, το 2023 παρατηρήθηκε αύξηση στον αριθμό των περιστατικών που σχετίζονταν με τη χρήση βενζοδιαζεπινών, οπιοειδών, κοκαΐνης, κάνναβης, συνθετικών κανναβινοειδών, ΜDMA, παραισθησιογόνων, μεθαδόνης, βουπρενορφίνης και κεταμίνης.

[1] Η παρούσα Έκθεση δημοσιοποιήθηκε τον Ιούνιο του 2025, περιλαμβάνει ωστόσο στοιχεία που αφορούν τα έτη 2023 και το 2024, μαζί με εξελίξεις που πραγματοποιήθηκαν έως τον Μάιο του 2025. Με βάση τον Νόμο 5129/2024, οι φορείς των εξαρτήσεων, ΟΚΑΝΑ και ΚΕΘΕΑ, καθώς και οι μονάδες απεξάρτησης στα δημόσια νοσοκομεία, η Μονάδα Απεξάρτησης 18 ΑΝΩ του ΨΝΑ, η Μονάδα Απεξάρτησης από το Αλκοόλ του ΨΝΑ, η Μονάδα Σωματικής Αποτοξίνωσης – DETOX του ΨΝΑ, το Πρόγραμμα Εναλλακτικής Θεραπείας Εξαρτημένων Ατόμων ΑΡΓΩ του ΨΝΘ, το Τμήμα Αποκατάστασης Τοξικοεξαρτημένων ΙΑΝΟΣ του ΨΝΘ, η Μονάδα Απεξάρτησης από Αλκοόλ, Φάρμακα και Τυχερά Παιχνίδια του ΨΝΘ, το Πολυδύναμο Κέντρο αντιμετώπισης της κρίσης των χρηστών Ναρκωτικών και Αλκοολισμού του Γ.Ν. Ιωαννίνων Χατζηκώστα, η Μονάδα Απεξάρτησης ΔΙΑΠΛΟΥΣ του Γ.Ν. Κέρκυρας ΑΓ. ΕΙΡΗΝΗ, εντάχθηκαν στον νεοσύστατο Εθνικό Οργανισμό Πρόληψης και Αντιμετώπισης των Εξαρτήσεων (ΕΟΠΑΕ) που ξεκίνησε τη λειτουργία του την 1/2/2025.

Θάνατοι από υπερβολική δόση

Το 2022 (τελευταία διαθέσιμα στοιχεία) καταγράφηκαν από την Ελληνική Στατιστική Αρχή (ΕΛΣΤΑΤ) συνολικά 228 θάνατοι από υπερδοσολογία (κωδικοί ICD-10 X41 και X42).
Μεταξύ αυτών:

• 81,1% ήταν άνδρες, με το ποσοστό αυτό να είναι σχετικά χαμηλότερο στις περιφερειακές ενότητες της Αττικής/Αθήνα (76,5%) και Θεσσαλονίκης (77,5%) και υψηλότερο στις Λοιπές περιοχές (86,5%)
• 29,4% ανήκαν στην ηλικιακή ομάδα 40-44, 19,7% στην 35-39, 14,5% στην 45-49 και 10,1% στην 50-54 ετών, με την αναλογία ανδρών/γυναικών στην κάθε ομάδα να είναι σχετικά παρόμοια
• 37,3% ήταν κάτοικοι Αττικής, 17,5% κάτοικοι της περιφερειακής ενότητας Θεσσαλονίκης και 45,2% κάτοικοι των Λοιπών περιοχών
• 89,9% ήταν ελληνικής ιθαγένειας, με το ποσοστό αυτό να είναι υψηλότερο στις γυναίκες (93,0%)
• 58,3% ήταν άγαμοι (υψηλότερο στους άνδρες), 22,8% παντρεμένοι/σε σύμφωνο συμβίωσης, ενώ 9,6% ήταν ‘διαζευγμένοι’
• 36,6% είχαν ολοκληρώσει μόνον το λύκειο (υψηλότερο στις γυναίκες, 46,7%), 31,7% είχαν ολοκληρώσει μόνον το δημοτικό, 20,7% είχαν ολοκληρώσει μόνον το γυμνάσιο (υψηλότερο στους άνδρες) και 8,5% είχαν πτυχίο ανώτερης ή ανώτατης σχολής (υψηλότερο στις γυναίκες) και
• 67,8% δεν είχαν απασχόληση (η κατηγορία αυτή περιλαμβάνει: άνεργους, συνταξιούχους, άτομα με επίδομα, άεργους, φοιτητές/σπουδαστές (υψηλότερο στις γυναίκες, 84,0%).

Ουσίες που εμπλέκονται στο θάνατο

Η συντριπτική πλειονότητα (84,6%) των θανάτων από υπερδοσολογία το 2022 (τελευταία διαθέσιμα στοιχεία) συνδέονταν με τη χρήση οπιοειδών: το 26,3% αφορούσαν χρήση ηρωίνης (υψηλότερο στους άνδρες, 28,6%), 3,5% τη χρήση μεθαδόνης, 24,1% τη χρήση «άλλων» οπιοειδών και το 30,7% τη χρήση άλλων «μη-καθορισμένων» ναρκωτικών, χωρίς να υπάρχει πληροφορία για το ακριβές είδος της ουσίας ή για το εάν πρόκειται για κλασσική ή ‘νέα ψυχοδραστική ουσία’. Μεταβολίτης βενζοδιαζεπίνης καταγράφηκε ως η βασική αιτία θανάτου σε 14 περιπτώσεις (6,1%, υψηλότερο στις γυναίκες, 11,6%) και κοκαΐνη σε 11 (4,8%), ενώ δεν καταγράφηκε θάνατος συνδεόμενος με τη χρήση κάνναβης.

Διαχρονικές τάσεις στους θανάτους από υπερδοσολογία

Μετά από τη συνολική μείωση που παρατηρήθηκε την περίοδο 2005-2014, παρά τις ετήσιες διακυμάνσεις, ο αριθμός των θανάτων από υπερβολική δόση στην Ελλάδα παρουσιάζει ήπια αυξητική τάση κατά την περίοδο 2015-2022 (Γράφημα 5.1). Η αύξηση αυτή οφείλεται τόσο στα οπιοειδή όσο και σε ουσίες εκτός των οπιοειδών, αν και ο απόλυτος αριθμός των περιστατικών παραμένει σημαντικά υψηλότερος για τους θανάτους που σχετίζονται με οπιοειδή. Όσον αφορά τους θανάτους που συνδέονται με ουσίες εκτός των οπιοειδών, παρατηρείται μέτρια αλλά σταθερή αύξηση την περίοδο 2010-2017, η οποία ακολουθείται από εντονότερη άνοδο την περίοδο 2018-2020, με σταθεροποίηση του αριθμού στη συνέχεια. Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι αλλαγές στις πρακτικές καταγραφής και κωδικοποίησης της ΕΛΣΤΑΤ κατά την περίοδο αυτή αλλά και -ιδίως- η μετάβαση από το ICD-9 στο ICD-10 ενδέχεται να εξηγούν εν μέρει τη σαφή μεταβολή στον αριθμό των θανάτων από υπερδοσολογία που παρατηρείται μεταξύ 2014 και 2015.

Παρά τις διακυμάνσεις στα ενδιάμεσα έτη, τα στοιχεία για την τελευταία τετραετία (2018-2022) δείχνουν: α) σταθερότητα σε Αττική (περιοχή με το 2ο υψηλότερο ποσοστό θανάτων μεταξύ των τριών στρωμάτων) και στις Λοιπές περιοχές (εκτός Αττικής και Θεσσαλονίκης, στρώμα με το μεγαλύτερο ποσοστό θανάτων) και αυξητική τάση στην περιφερειακή ενότητα της Θεσσαλονίκης (στρώμα με το χαμηλότερο ποσοστό θανάτων μεταξύ των τριών στρωμάτων, Γράφημα 5.2).

Ηλικιακά, την τελευταία δεκαετία, παρατηρείται σαφής μετατόπιση της κατανομής των θανάτων από υπερδοσολογία προς μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες, με τα υψηλότερα ποσοστά να μετακινούνται από τις ηλικίες 30-34 το 2013 προς τις ηλικίες 40-44 το 2022 (Γράφημα 5.3). Ταυτόχρονα, μειώνεται η συμβολή των νεότερων ηλικιών (ιδίως 25-34), ενώ τη τελευταία 6ετία διακρίνεται μια δευτερεύουσα συγκέντρωση στις ηλικίες 50-54, η οποία παραμένει σχετικά σταθερή. Παράλληλα, η κατανομή με την πάροδο των ετών εμφανίζεται πιο διευρυμένη, με αυξημένη σχετική συμμετοχή των ηλικιών 40-54 και σε μικρότερο βαθμό των ≥60 ετών. Οι τάσεις αυτές αντανακλούν τη σταδιακή επικράτηση ενός πιο «γηρασμένου» πληθυσμού ατόμων που κάνουν χρήση ουσιών υψηλού κινδύνου.

Θνησιμότητα στα άτομα που κάνουν ενέσιμη χρήση ουσιών

Υψηλά επίπεδα θνησιμότητας από οποιαδήποτε αιτία παρατηρούνται στα άτομα που κάνουν ενέσιμη χρήση ουσιών στην Αθήνα και (ιδιαίτερα) στη Θεσσαλονίκη. Συγκεκριμένα, μελέτη εκτίμησε το συνολικό αδρό δείκτη θνησιμότητας και το προτυποποιημένο πηλίκο θνησιμότητας στα άτομα που έκαναν ενέσιμη χρήση ουσιών και συμμετείχαν στα προγράμματα ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ και ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ για τη μέτρηση και τον περιορισμό των HIV και HCV λοιμώξεων στην κοινότητα σε αυτές τις δύο πόλεις κατά την περίοδο 2018-2021^[2]. Τα δεδομένα για την επιβίωση και την ημερομηνία θανάτου ελήφθησαν από το Εθνικό Μητρώο Θεραπείας Ηπατίτιδας C με χρήση των διαθέσιμων ΑΜΚΑ. Από τα 2.530 άτομα, τα 301 απεβίωσαν σε 8.543 ανθρωποέτη παρακολούθησης. Ο συνολικός αδρός δείκτης θνησιμότητας ήταν 3,5 (95%CI: 3,2-3,9) θάνατοι ανά 100 ανθρωποέτη—3,1 (2,7-3,6) στην Αθήνα και 4,5 (3,7-5,4) στη Θεσσαλονίκη. Στην Αθήνα εντοπίστηκε αυξανόμενη τάση στην ετήσια θνησιμότητα την περίοδο 2018-2022—από 2,9 σε 4,1 ανά 100 ανθρωποέτη (αύξηση κατά 42%, p=0,018). Το προτυπωμένο πηλίκο θνησιμότητας ήταν 15,9 (95% CI 14,2-17,8) για τις δύο πόλεις, αλλά ήταν σημαντικά υψηλότερο στα νεαρότερα άτομα, στις γυναίκες, στα άτομα που έκαναν ενέσιμη χρήση καθημερινά, στα άτομα που δεν ήταν στο πρόγραμμα θεραπείας με αγωνιστές οπιοειδών και σε εκείνα που ήταν θετικά στην HIV λοίμωξη. Εφαρμόζοντας το μοντέλο κινδύνου Cox η μελέτη κατέδειξε τη μεγαλύτερη ηλικία, τη διαμονή στη Θεσσαλονίκη, την ελληνική ιθαγένεια, την αστεγία, το πρόσφατο ιστορικό ενέσιμης χρήσης και την HIV λοίμωξη ως ανεξάρτητους παράγοντες που συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο θανάτου.

[1] Roussos, S., Angelopoulos, T., Cholongitas, E., Savvanis, S., Papadopoulos, N., Kapatais, A., ... & Sypsa, V. (2024). High levels of all-cause mortality among people who inject drugs from 2018 to 2022. International Journal of Drug Policy, 126, 104356.

^{ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ}

^{Οι τοξικώσεις και οι θάνατοι από υπερδοσολογία αφορούν στον επιδημιολογικό δείκτη του ΕΚΤΕΠΝ ‘Τοξικώσεις και Θάνατοι συνδεόμενοι με τη χρήση ουσιών’. Ως μέρος του ευρύτερου συστήματος συλλογής δεδομένων για το πρόβλημα των ναρκωτικών στη χώρα, εστιάζουν στον αριθμό και τα χαρακτηριστικά των περιστατικών που δηλώνονται ως τοξικώσεις από τη χρήση ψυχοδραστικών ουσιών και των ατόμων που πεθαίνουν από υπερδοσολογία, αντίστοιχα.}

^{Επείγοντα περιστατικά σχετιζόμενα με τη χρήση ψυχοδραστικών ουσιών
Οι σχετικές πληροφορίες προέρχονται από α) το Κέντρο Δηλητηριάσεων το οποίο ενημερώνεται από το ιατρικό προσωπικό των δημόσιων νοσοκομείων και κέντρων υγείας της χώρας για τα περιστατικά που σχετίζονται με τη χρήση ψυχοδραστικών ουσιών, β) τα τοξικολογικά εργαστήρια αναφοράς, στα οποία γίνονται οι αναλύσεις των δειγμάτων των περιστατικών που σχετίζονται με τη χρήση ουσιών κατόπιν αιτήματος του ιατρικού προσωπικού των δημόσιων φορέων υγείας και γ) από τους φορείς θεραπείας για τα ναρκωτικά και από ΜΚΟ που υλοποιούν παρεμβάσεις μείωσης της βλάβης σε άτομα που κάνουν χρήση ουσιών και των οποίων το προσωπικό είναι εκπαιδευμένο στο να χρησιμοποιεί συσκευές εισπνεόμενης ναλοξόνης σε περιστατικά υπερδοσολογίας. Το ΕΚΤΕΠΝ συντονίζει τη συγκέντρωση των στοιχείων από το 2014. Τα στοιχεία λαμβάνονται ξεχωριστά για κάθε περιστατικό.}

^{Δείκτης θανάτων από υπερδοσολογία
Συγκεντρωτικά δεδομένα για επιβεβαιωμένους θανάτους που έχουν προκληθεί ως άμεση συνέπεια της χρήσης ουσιών (τοξίκωση, υπερδοσολογία) διατίθενται στο ΕΚΤΕΠΝ σε συγκεντρωτική μορφή από την Ελληνική Στατιστική Αρχή (ΕΛΣΤΑΤ, Τμήμα Στατιστικών Πληθυσμού και Μετανάστευσης) και βασίζονται σε αποτελέσματα ιατροδικαστικής νεκροψίας ή/και νεκροτομής και τοξικολογικών ελέγχων που πραγματοποιούνται από τα Πανεπιστημιακά Εργαστήρια Ιατροδικαστικής & Τοξικολογίας και τις Ιατροδικαστικές Υπηρεσίες του Υπουργείου Δικαιοσύνης. Οι πηγές των στοιχείων είναι τα διοικητικά αρχεία (πιστοποιητικά θανάτων) από τα ληξιαρχεία της χώρας. Τα ληξιαρχεία καταχωρούν τα πιστοποιητικά θανάτων στο Πληροφοριακό Σύστημα Ληξιαρχικών Πράξεων του Υπουργείου Εσωτερικών, απ’ όπου και η ΕΛΣΤΑΤ αντλεί ακολούθως -για αποκλειστικά στατιστικούς σκοπούς- τα στοιχεία. Εδώ, αναφέρονται μόνον οι οξείς θάνατοι από υπερδοσολογία ή με τη συνεργική δράση διαφορετικών φαρμάκων, όχι οι θάνατοι που συνδέονται έμμεσα με τη χρήση ουσιών (π.χ., θάνατοι από μολυσματικές ασθένειες που σχετίζονται με ενέσιμη χρήση, θανατηφόρα ατυχήματα υπό την επήρεια ουσιών, αυτοκτονίες, κ.λπ.). Στοιχεία για θανάτους από υπερδοσολογία είναι διαθέσιμα σε ετήσια βάση από το 1999 για το σύνολο και ανά ηλικιακή ομάδα, φύλο, οικογενειακή κατάσταση, εθνικότητα, τόπο διαμονής, εκπαιδευτικό επίπεδο, εργασιακή κατάσταση και συνδεόμενη ουσία. Στοιχεία για το συνολικό αριθμό των θανάτων που συνδέονται με τη χρήση ουσιών διατίθενται στο ΕΚΤΕΠΝ και από το Τμήμα Ναρκωτικών της Δ/νσης Δημόσιας Ασφάλειας της Ελληνικής Αστυνομίας, αλλά δεν παρουσιάζονται εδώ καθώς αποτελούν σημαντικό υποσύνολο του πραγματικού αριθμού των θανάτων αυτού του είδους στη χώρα.}