Η κοινωνική επανένταξη στην Ελλάδα

Οι υπηρεσίες κοινωνικής επανένταξης αποσκοπούν στην υποστήριξη και την εδραίωση της θεραπευτικής πορείας και την πρόληψη της υποτροπής, αντιμετωπίζοντας τις πολυδιάστατες παραμέτρους του κοινωνικού αποκλεισμού που βιώνουν τα άτομα με προβλήματα εξάρτησης. Σύμφωνα με το πλαίσιο που θέτει ο EUDA, η κοινωνική επανένταξη ορίζεται ως το σύνολο των παρεμβάσεων που διευκολύνουν την πλήρη ενσωμάτωση των ατόμων αυτών στον κοινωνικό ιστό. Το πλαίσιο αυτό διαρθρώνεται σε τρεις κεντρικούς άξονες: α) την εκπαίδευση και επαγγελματική κατάρτιση), β) την προώθηση στην απασχόληση και γ) τη στεγαστική υποστήριξη. Παράλληλα, αξιοποιούνται συμπληρωματικές παρεμβάσεις όπως η εξειδικευμένη συμβουλευτική και η οργάνωση ψυχαγωγικών/δημιουργικών δραστηριοτήτων.

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η κοινωνική επανένταξη εφαρμόζεται με ποικίλα μοντέλα: είτε εντασσόμενη στο τελικό στάδιο της θεραπείας είτε ως αυτόνομη μεταθεραπευτική παρέμβαση από εξειδικευμένους φορείς. Στην Ελλάδα η επανένταξη αποτελεί το οργανικό επιστέγασμα της θεραπείας, συνιστώντας την τελική φάση της θεραπευτικής διαδρομής. Η παροχή των σχετικών υπηρεσιών υλοποιείται είτε εντός του ολοκληρωμένου κύκλου των θεραπευτικών προγραμμάτων είτε μέσω των αυτοτελών δομών κοινωνικής επανένταξης, διασφαλίζοντας τη συνέχεια της φροντίδας (continuity of care).

Το θεσμικό πλαίσιο παροχής υπηρεσιών κοινωνικής επανένταξης στην Ελλάδα ορίστηκε αρχικά από τον Ν. 4139/2013. βάσει του οποίου, οι εγκεκριμένοι φορείς υλοποίησης ήταν ο ΟΚΑΝΑ, το ΚΕΘΕΑ, , η Μονάδα Απεξάρτησης 18 ΑΝΩ του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Αττικής (ΨΝΑ), το Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης (ΨΝΘ) και το Υπουργείο Προστασίας του Πολίτη (Κέντρο Απεξάρτησης Τοξικομανών Κρατουμένων Ελεώνα Θηβών).

Ωστόσο, κατά τη σύνταξη της παρούσας Έκθεσης, και σύμφωνα με τον νεότερο Ν. 5129/2024, οι ανωτέρω φορείς (ΟΚΑΝΑ, ΚΕΘΕΑ, καθώς και οι εξειδικευμένες μονάδες των ΨΝΑ και ΨΝΘ και περιφερειακών νοσοκομείων) εντάχθηκαν στον νεοσύστατο Εθνικό Οργανισμό Πρόληψης και Αντιμετώπισης των Εξαρτήσεων (ΕΟΠΑΕ), ο οποίος ξεκίνησε τη λειτουργία του την 1/2/2025.^[1] Η ίδρυση του ΕΟΠΑΕ επιτρέπει τον σχεδιασμό μιας ενιαίας εθνικής στρατηγικής, αξιοποιώντας την πολυετή εμπειρία των επιμέρους φορέων. Μέσω του Οργανισμού, η επανένταξη καθίσταται κεντρικός πυλώνας του κοινωνικού σχεδιασμού, συνδέοντας τη θεραπευτική πορεία με την αγορά εργασίας και την κοινωνική ενσωμάτωση.

Στο πλαίσιο αυτό, ο ΕΟΠΑΕ ενισχύει τη διασύνδεση με τη Δημόσια Υπηρεσία Προώθησης Απασχόλησης (ΔΥΠΑ) και το Υπουργείο Εργασίας για τη δημιουργία στοχευμένων προγραμμάτων απασχόλησης και κατάρτισης. Παράλληλα, δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στην ενίσχυση της κοινωνικής επιχειρηματικότητας, υποστηρίζοντας τη λειτουργία των ΚοιΣΠΕ και άλλων μορφών κοινωνικής οικονομίας. Με τον τρόπο αυτό, οι ωφελούμενοι καθίστανται ισότιμα και παραγωγικά μέλη της οικονομικής ζωής, διασφαλίζοντας ότι η κοινωνική επανένταξη μετουσιώνεται σε πραγματική και βιώσιμη συμπερίληψη.

[1] Στον ΕΟΠΑΕ εντάχθηκαν αναλυτικά οι εξής φορείς και μονάδες: ΟΚΑΝΑ, ΚΕΘΕΑ, 18 ΑΝΩ (ΨΝΑ), Μονάδα Απεξάρτησης από το Αλκοόλ (ΨΝΑ), DETOX (ΨΝΑ), ΑΡΓΩ (ΨΝΘ), ΙΑΝΟΣ (ΨΝΘ), Μονάδα Απεξάρτησης από Αλκοόλ, Φάρμακα και Τυχερά Παιχνίδια (ΨΝΘ), Πολυδύναμο Κέντρο Γ.Ν. Ιωαννίνων και Μονάδα ΔΙΑΠΛΟΥΣ Γ.Ν. Κέρκυρας.

Υπηρεσίες Κοινωνικής Επανένταξης Ενηλίκων και Εφήβων/Νεαρών Ενηλίκων

Κατά το έτος 2023, το δίκτυο κοινωνικής επανένταξης στην Ελλάδα περιλάμβανε συνολικά 27 Κέντρα (αναλυτική καταγραφή στο Παράρτημα ΙΙΙ) τα οποία κατηγοριοποιούνται ως εξής:

• 21 Κέντρα Κοινωνικής Επανένταξης Ενηλίκων, που αποτελούν τον βασικό κορμό υποστήριξης για την ομαλή μετάβαση στην κοινωνική ενσωμάτωση.
• 3 Κέντρα Κοινωνικής Επανένταξης Εφήβων και Νεαρών Ενηλίκων, εξειδικευμένα στις ιδιαίτερες αναπτυξιακές και εκπαιδευτικές ανάγκες των νεαρότερων ηλικιών.
• 3 Κέντρα Επανένταξης Ενηλίκων για αποφυλακισμένους χρήστες, με στόχο τη μείωση της υποτροπής και την υποστήριξη της επανασύνδεσης με το κοινωνικό και οικογενειακό περιβάλλον μετά την αποφυλάκιση.

Τα 14 Κέντρα λειτουργούν στο ΚΕΘΕΑ, τα 7 στον ΟΚΑΝΑ, τα 3 στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής (ΨΝΑ),τα 2 στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης (ΨΝΘ) και ένα στο Υπουργείο Προστασίας του Πολίτη¹.

Παράλληλα, τα παραπάνω Κέντρα πλαισιώνονται από ένα ευρύ φάσμα υποστηρικτικών δομών που στοχεύουν στην ενδυνάμωση των ατομικών, κοινωνικών και επαγγελματικών δεξιοτήτων των ωφελουμένων. Σε αυτές περιλαμβάνονται τα Εξειδικευμένα Κέντρα Κοινωνικής και Επαγγελματικής Ένταξης (ΕΚΚΕΕ), οι Υπηρεσίες Νομικής Συμπαράστασης, καθώς και εξειδικευμένες εκπαιδευτικές μονάδες και δομές στήριξης της απασχόλησης. Η συνδυαστική λειτουργία αυτών των υπηρεσιών διασφαλίζει μια πολυεπίπεδη προσέγγιση με σκοπό την πλήρη εργασιακή και κοινωνική ενσωμάτωση των ατόμων που αντιμετώπισαν προβλήματα εξάρτησης.

Διάρκεια και δυναμικότητα
Η προβλεπόμενη διάρκεια των 24 Προγραμμάτων Κοινωνικής Επανένταξης^[2] που λειτουργούσαν πανελλαδικά το 2023 ανέρχεται κατά μέσο όρο στους 14 μήνες (416 ημέρες).

Η συνολική δυναμικότητα του δικτύου για το έτος αναφοράς ανήλθε σε 765 θέσεις, παρουσιάζοντας την εξής κατανομή ανά ηλικιακή ομάδα:

• 730 θέσεις για ενήλικες.
• 35 θέσεις για εφήβους και νεαρούς ενήλικες.

[2] Σημείωση: Τα δεδομένα αφορούν αποκλειστικά στα 24 Κέντρα ενηλίκων και εφήβων/νεαρών ενηλίκων και δεν περιλαμβάνουν τις δομές για αποφυλακισμένους χρήστες (βλ. Υπηρεσίες κοινωνικής επανένταξης για πρόσφατα αποφυλακισμένους/-ες).

Θεραπευόμενοι
Κατά τη διάρκεια του 2023, συνολικά 713 άτομα έλαβαν υπηρεσίες από τις δομές κοινωνικής επανένταξης. Η πλειονότητα των ωφελουμένων ήταν άνδρες (86,1%), ενώ είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι 390 άτομα (ποσοστό 54,7%) εντάχθηκαν σε πρόγραμμα επανένταξης για πρώτη φορά εντός του 2023.

Αναλυτικότερα, από το σύνολο των ατόμων σε δομές κοινωνικές επανένταξης:

• τα 688 άτομα βρίσκονταν στα Κέντρα Κοινωνικής Επανένταξης Ενηλίκων.
• τα 25 άτομα βρίσκονταν στα Κέντρα Κοινωνικής Επανένταξης Εφήβων και Νεαρών Ενηλίκων.

Τάσεις
Η διετία 2022-2023 χαρακτηρίζεται από σταδιακή ενίσχυση της δυναμικότητας των δομών, συγκριτικά με το διάστημα 2020-2021, κατά το οποίο η λειτουργία τους είχε επηρεαστεί σημαντικά από τα περιοριστικά μέτρα της πανδημίας covid19. Η αποκατάσταση της ομαλότητας αντανακλάται και στον αριθμό των θεραπευομένων, ο οποίος το 2023 παρουσιάζει ανοδική τάση σε σχέση με την προηγούμενη τριετία (2020-2022), όπως αποτυπώνεται αναλυτικά στο Γράφημα 9.1.

Διασφάλιση της ποιότητας
Με γνώμονα τη διασφάλιση της ποιότητας των προσφερόμενων υπηρεσιών, η πλειονότητα των δομών κοινωνικής επανένταξης εφάρμοσε κατά το 2023 συγκεκριμένες διαδικασίες αξιολόγησης των παρεμβάσεών τους. Αναλυτικότερα, δεκαπέντε (15) Κέντρα προχώρησαν σε εσωτερική αξιολόγηση, ενώ πέντε (5) δομές υλοποίησαν εξωτερική αξιολόγηση της θεραπευτικής διαδικασίας. Ως προς τη μεθοδολογία του ποιοτικού ελέγχου, είκοσι ένα (21) Κέντρα ανέφεραν τη διενέργεια τακτικών συναντήσεων της θεραπευτικής ομάδας και την επένδυση στη συνεχιζόμενη κατάρτιση του προσωπικού μέσω σεμιναρίων και συνεδρίων. Παράλληλα, εννέα (9) Κέντρα εφάρμοσαν συστηματικές διαδικασίες ανατροφοδότησης για τη μέτρηση του βαθμού ικανοποίησης των ωφελουμένων, μέσω της συλλογής σχετικών δεδομένων.

Στοιχεία έκβασης
Με βάση τα στοιχεία έκβασης των Κέντρων Κοινωνικής Επανένταξης για το έτος 2023 (Γράφημα 9.2) η πλειονότητα των ωφελουμένων (59,6%, 338 άτομα) συνέχισε την παρακολούθηση του προγράμματος μέχρι το τέλος του έτους αναφοράς. Παράλληλα το 23,6% (134 άτομα) αποχώρησε από τις δομές έχοντας ολοκληρώσει την παρακολούθηση του προγράμματος. Σχετικά με τις πρόωρες αποχωρήσεις, ποσοστό 7,8% (44 άτομα) διέκοψε την παρακολούθηση λόγω χορήγησης εξιτηρίου^[3], ενώ ένα μικρότερο ποσοστό (6,3%, 36 άτομα)αποχώρησε οικειοθελώς από το πρόγραμμα.

[3] Πρόωρη χορήγηση εξιτηρίου είναι η αποπομπή από το πρόγραμμα λόγω παραβίασης του κανονισμού του.

Εκπαίδευση και επαγγελματική κατάρτιση

Η κάλυψη εκπαιδευτικών αναγκών και η επαγγελματική κατάρτιση αποτελούν βασικές επιδιώξεις στο στάδιο της κοινωνικής επανένταξης, στοχεύοντας στην εύρεση εργασίας των ατόμων.

Σχολική εκπαίδευση και πιστοποίηση προσόντων
Κατά το 2023, συνολικά 13 Κέντρα παρείχαν προγράμματα σχολικής εκπαίδευσης, εστιάζοντας συστηματικά στην προετοιμασία των συμμετεχόντων για την απόκτηση τυπικών προσόντων μέσω εξετάσεων. Η συμμετοχή των ωφελουμένων κατά το σχολικό έτος 2022-2023 απέφερε σημαντικά αποτελέσματα, καθώς 65 άτομα ολοκλήρωσαν επιτυχώς προαγωγικές ή απολυτήριες εξετάσεις Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, ενώ 2 άτομα πέτυχαν την εισαγωγή τους στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση. Παράλληλα, δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στην ενίσχυση συμπληρωματικών προσόντων, με 31 άτομα να αποκτούν πιστοποιητικά γλωσσομάθειας και 53 άτομα να λαμβάνουν πιστοποίηση δεξιοτήτων πληροφορικής (Η/Υ).

Εκπαίδευση και επαγγελματική κατάρτιση
Υπηρεσίες επαγγελματικής κατάρτισης, οι οποίες στοχεύουν στην εργασιακή ενσωμάτωση μέσω της ενίσχυσης πρακτικών δεξιοτήτων, προσφέρθηκαν από 10 Κέντρα. Εντός του 2023, ο αριθμός των συμμετεχόντων σε αυτές τις δράσεις ανήλθε σε 38 άτομα.

Παράλληλα, το ΕΚΚΕΕ Αθήνας υλοποίησε σειρά επιμορφωτικών εργαστηρίων (φωτογραφίας, πληροφορικής, ζωγραφικής-αγιογραφίας, ξένων γλωσσών και σκακιού), με τις αιτήσεις συμμετοχής να υπερβαίνουν τις 100.

Εξειδικευμένη Εκπαιδευτική Μονάδα ΨΝΑ - Σχολείο 18 ΑΝΩ
Το Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής (ΨΝΑ) λειτουργεί μια πρότυπη Εξειδικευμένη Εκπαιδευτική Μονάδα, η οποία εφαρμόζει προγράμματα αντισταθμιστικής εκπαίδευσης για άτομα που βρίσκονται σε φάση απεξάρτησης ή έχουν ολοκληρώσει τη θεραπεία τους. Η Μονάδα λειτουργεί σε συνεργασία με το Υπουργείου Παιδείας, διαθέτοντας εκπαιδευτικό προσωπικό όλων των ειδικοτήτων που καλύπτει πλήρως τις ανάγκες των τμημάτων Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης. Το σχολικό πρόγραμμα της Μονάδας διεξάγεται σε καθημερινή βάση από τον Σεπτέμβριο έως τον Ιούλιο, προσφέροντας ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο που περιλαμβάνει τμήματα Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης για την απόκτηση απολυτηρίου Γυμνασίου και Λυκείου και την προετοιμασία για τις Πανελλαδικές Εξετάσεις. Παράλληλα, δίνεται έμφαση στην απόκτηση πιστοποιημένων δεξιοτήτων σε ξένες γλώσσες και πληροφορική, ενώ το πρόγραμμα πλαισιώνεται από υποστηρικτικές δράσεις, όπως μαθήματα ελληνικής γλώσσας, επαγγελματικό προσανατολισμό και βιωματικά εργαστήρια εκπαιδευτικού θεάτρου και δημιουργικής γραφής. Κατά το σχολικό έτος 2022-2023, στο Σχολείο 18 Άνω φοίτησαν συνολικά 113 άτομα. Συγκεκριμένα, 12 άτομα απέκτησαν απολυτήριο Γυμνασίου/Λυκείου/ΤΕΕ, ενώ 2 άτομα πέτυχαν την εισαγωγή τους στην Ανώτατη Εκπαίδευση. Στον τομέα των συμπληρωματικών προσόντων, 28 ωφελούμενοι ολοκλήρωσαν επιτυχώς τα τμήματα ξένων γλωσσών (Αγγλικά, Γαλλικά, Γερμανικά) και 12 άτομα το τμήμα Πληροφορικής, ενισχύοντας τα εφόδιά τους για την περαιτέρω κοινωνική και επαγγελματική τους πορεία.

Σχολική Μονάδα ΠΕΘΕΑ ΑΡΓΩ ΨΝΘ
Το Πρόγραμμα Εναλλακτικής Θεραπείας Εξαρτημένων Ατόμων ΑΡΓΩ σε συνεργασία με τη Διεύθυνση Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης λειτουργεί εξειδικευμένη Σχολική Μονάδα εντός του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης (ΨΝΘ). Η Μονάδα επιτελεί έναν ευρύτερο υποστηρικτικό ρόλο, καθώς δέχεται μέλη όχι μόνο του ΑΡΓΩ, αλλά και άλλων θεραπευτικών προγραμμάτων στην περιοχή, όπως τα προγράμματα ΙΑΝΟΣ (ΨΝΘ), ΜΕΘΕΞΙΣ (ΨΝΘ) και το Πρόγραμμα Προαγωγής Αυτοβοήθειας (ΑΠΘ – ΟΚΑΝΑ). Κατά το σχολικό έτος 2022-2023, στη Σχολική Μονάδα φοίτησαν συνολικά 18 άτομα, εκ των οποίων 3 άτομα απέκτησαν απολυτήριο Γυμνασίου και 3 άτομα απολυτήριο Λυκείου. Η λειτουργία της Μονάδας αυτής ενισχύει τη δυνατότητα των θεραπευομένων στη Βόρεια Ελλάδα να καλύψουν εκπαιδευτικά κενά και να αποκτήσουν τυπικά προσόντα, διευκολύνοντας την μετέπειτα κοινωνική και εργασιακή τους πορεία.

Εργασιακή απασχόληση

Η επαγγελματική αποκατάσταση αποτελεί κεντρικό πυλώνα της θεραπευτικής διαδικασίας, με τα Κέντρα Επανένταξης να δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στην ενίσχυση της εργασιακής ετοιμότητας των ωφελουμένων. Από τα στοιχεία του 2023 προκύπτει ότι σημαντικό μέρος των θεραπευομένων είναι ενεργό στην αγορά εργασίας. Συγκεκριμένα, το 23,6% (168 άτομα) εργάζονταν ήδη με την έναρξη του έτους, ενώ ένα ακόμη μεγαλύτερο ποσοστό της τάξης του 26,4%, (188 άτομα), κατάφερε να εξασφαλίσει εργασιακή απασχόληση κατά τη διάρκεια του έτους αναφοράς. Παράλληλα, καθοριστική ήταν η συμβολή του Γραφείου Κοινωνικής & Αλληλέγγυας Οικονομίας (ΚΑλ.Ο) του ΕΚΚΕΕ Αθήνας, το οποίο παρείχε εξειδικευμένη υποστήριξη για την εξεύρεση εργασίας σε 45 άτομα.

Η διαχρονική εξέλιξη της απασχόλησης (2008-2023), όπως αποτυπώνεται στο Γράφημα 9.3, αντανακλά την άμεση επίδραση των ευρύτερων οικονομικών και κοινωνικών συνθηκών στο στάδιο της επανένταξης. Η υψηλή αφετηρία του 2008 (με ποσοστό 56,3% για όσους εργάζονταν ήδη) συνδέεται με την ολοκλήρωση της Κοινοτικής Πρωτοβουλίας EQUAL (2000-2008), η οποία είχε ενισχύσει σημαντικά την εργασιακή ένταξη ευάλωτων ομάδων.

Μετά την αισθητή υποχώρηση των ποσοστών κατά την περίοδο της οικονομικής κρίσης στη χώρα, καταγράφηκε σταδιακή ανάκαμψη με κορύφωση το 2019, όπου το ποσοστό εξασφάλισης εργασίας ανήλθε στο 42,7%. Παρά την κάμψη που επέφερε η πανδημία το 2020, η διετία 2021-2022 παρουσίασε ανθεκτικότητα. Ωστόσο, το 2023 παρατηρείται μια νέα κάμψη και στους δύο δείκτες (23,6% και 26,4%), γεγονός που υπογραμμίζει την ανάγκη για περαιτέρω ενδυνάμωση των υποστηρικτικών μηχανισμών.

Άλλες παρεχόμενες υπηρεσίες

Υπηρεσίες υποστήριξης και φροντίδας
Βασικός στόχος των προγραμμάτων κοινωνικής επανένταξης παραμένει η παροχή ολοκληρωμένης υποστήριξης σε άτομα που έχουν διακόψει τη χρήση ουσιών και διανύουν το κρίσιμο στάδιο της μετάβασης από το θεραπευτικό σύστημα στην κοινωνική και εργασιακή πραγματικότητα. Σε αυτή τη φάση της διαδικασίας θεραπείας, όπου το άτομο καλείται να αναλάβει πλήρως τη φροντίδα της υγείας και της ζωής του, οι δομές κοινωνικής επανένταξης προσφέρουν ένα ευρύ φάσμα παρεμβάσεων. Αυτές περιλαμβάνουν: συμβουλευτική, ατομικές και ομαδικές συνεδρίες ψυχολογικής υποστήριξης, καθώς και δράσεις για την ανάπτυξη προσωπικών και κοινωνικών δεξιοτήτων, την ενδυνάμωση των οικογενειακών σχέσεων, τη βελτίωση της σωματικής υγείας και τη συμμετοχή σε ομάδες δημιουργικής απασχόλησης.

Κατά το 2023, η παροχή υπηρεσιών συμβουλευτικής και ψυχολογικής υποστήριξης υλοποιήθηκε από το σύνολο σχεδόν των Κέντρων Κοινωνικής Επανένταξης, αποτελώντας βασικό άξονα της θεραπευτικής συνέχειας. Παράλληλα, συνοδευτικές υποστηρικτικές υπηρεσίες παρείχαν συστηματικά 20 Κέντρα Κοινωνικής Επανένταξης πανελλαδικά. Ιδιαίτερη αναφορά χρήζει η δραστηριότητα του ΕΚΚΕΕ Αθήνας, το οποίο προσέφερε Συνοδευτικές Υποστηρικτικές Υπηρεσίες (ΣΥΥ) σε περισσότερους από 350 ωφελούμενους, καλύπτοντας τόσο τους συμμετέχοντες στα δημιουργικά εργαστήρια όσο και μέλη άλλων θεραπευτικών μονάδων του ΟΚΑΝΑ. Η συνδυαστική αυτή δράση διασφαλίζει ότι η θεραπεία της εξάρτησης συνοδεύεται από την ουσιαστική ενδυνάμωση του ατόμου και την ομαλή επανένταξή του στον κοινωνικό ιστό.

Νομικές υπηρεσίες και υποστήριξη
Η επίλυση των νομικών εκκρεμοτήτων αποτελεί καθοριστικό παράγοντα στη θεραπευτική πορεία, καθώς διασφαλίζει την απρόσκοπτη συμμετοχή των ατόμων στα θεραπευτικά προγράμματα και την ομαλή τους μετάβαση στην κοινωνική ενσωμάτωση. Οι δομές επανένταξης παρέχουν εξειδικευμένη νομική συμβουλευτική, υποστήριξη και εκπροσώπηση σε δικαστικές διαδικασίες.

Κατά το 2023, τα Κέντρα Κοινωνικής Επανένταξης παρείχαν νομική βοήθεια σε συνολικά 89 άτομα. Παράλληλα, οι κεντρικές υπηρεσίες νομικής υποστήριξης των φορέων επιτέλεσαν σημαντικό έργο, με την Υπηρεσία Νομικής Υποστήριξης του ΟΚΑΝΑ να διεκπεραιώνει 279 υποθέσεις θεραπευομένων. Αντίστοιχα, τα Γραφεία Νομικής Στήριξης του ΚΕΘΕΑ διαχειρίστηκαν 115 αιτήματα για την επίλυση νομικών εκκρεμοτήτων που συνδέονταν με παραβατική συμπεριφορά λόγω της χρήσης ουσιών. Η συστηματική αυτή παρέμβαση αίρει σημαντικά εμπόδια στην πορεία των ατόμων, επιτρέποντάς τους να επικεντρωθούν στη θεραπευτική τους εξέλιξη και την επαγγελματική τους αποκατάσταση.  

Στεγαστική υποστήριξη
Η παροχή στέγης ή η υποστήριξη για την ανεύρεση κατοικίας αποτελεί σημαντική παρέμβαση επανένταξης, η οποία αποσκοπεί στη διασφάλιση συνθηκών σταθερότητας και ασφάλειας στη ζωή των ωφελούμενων. Η κάλυψη της στεγαστικής ανάγκης συνιστά προϋπόθεση για την αποτελεσματική κοινωνική ενσωμάτωση, ιδιαίτερα για άτομα που στερούνται υποστηρικτικού οικογενειακού περιβάλλοντος ή αντιμετωπίζουν συνθήκες αστεγίας.

Κατά το έτος 2023, έντεκα (11) Κέντρα Κοινωνικής Επανένταξης παρείχαν δυνατότητα διαμονής, λειτουργώντας εξειδικευμένους ξενώνες φιλοξενίας. Οι δομές αυτές απευθύνονται κυρίως σε θεραπευόμενους από άλλο τόπο διαμονής ή που στερούνται σταθερής στέγης, προσφέροντας ένα προστατευμένο περιβάλλον διαβίωσης κατά τη μεταθεραπευτική φάση.

Το 2023 η συνολική δυναμικότητα των παραπάνω χώρων ανήλθε σε 157 θέσεις, ενώ ο συνολικός αριθμός των ατόμων που έλαβαν υπηρεσίες φιλοξενίας ανήλθε σε 151.

Υπηρεσίες μεταθεραπευτικής φροντίδας
Το σύνολο σχεδόν των Κέντρων Κοινωνικής Επανένταξης παρείχαν κατά το έτος 2023 εξειδικευμένες υπηρεσίες μεταθεραπευτικής φροντίδας. Τα προγράμματα αυτά, με μέση διάρκεια από 12 έως 24 μήνες, αποτελούν τη γέφυρα για τη μετάβαση στην αυτόνομη διαβίωση. Στόχος τους είναι να επιτρέψουν στα άτομα να βιώσουν τη σταδιακή αποδέσμευση από το προστατευμένο θεραπευτικό πλαίσιο, διευκολύνοντας την προσαρμογή στις απαιτήσεις της καθημερινότητας και τη σταθεροποίηση της προσωπικής τους αλλαγής. Οι παρεχόμενες υπηρεσίες διαφοροποιούνται ανάλογα με τη δομή, εστιάζοντας κυρίως στην ψυχοκοινωνική υποστήριξη μέσω ατομικών και ομαδικών συνεδριών συμβουλευτικής και ψυχοθεραπείας, καθώς και στην οικογενειακή στήριξη για την αποκατάσταση και ενδυνάμωση των συγγενικών δεσμών. Παράλληλα, δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στην πρόληψη της υποτροπής. Η λειτουργία των υπηρεσιών αυτών κρίνεται απαραίτητη, καθώς παρέχουν ένα κρίσιμο δίχτυ ασφαλείας κατά την πλήρη επανένταξη του ατόμου στον κοινωνικό ιστό.

Μονάδα Πρόληψης Υποτροπής & Μονάδα Μεταφροντίδας ΠΕΘΕΑ ΑΡΓΩ (ΨΝΘ)
Στο Πρόγραμμα Εναλλακτικής Θεραπείας Εξαρτημένων Ατόμων ΑΡΓΩ λειτουργούν δύο εξειδικευμένες υπηρεσίες με πρωταρχικό στόχο την πρόληψη και την αποτελεσματική αντιμετώπιση της υποτροπής, καθώς και τη διαχείριση τυχόν εκτροπών των ατόμων που ολοκληρώνουν τη θεραπευτική τους προσπάθεια. Η παρέμβαση αυτή αποσκοπεί στην αποτροπή της επανεισόδου των ωφελούμενων σε θεραπευτικά προγράμματα μέσω της διασφάλισης της θεραπευτικής τους συνέχειας. Παράλληλα, βασική επιδίωξη των δύο αυτών μονάδων αποτελεί η διαχρονική υποστήριξη των απεξαρτημένων ατόμων σε νομικά, εκπαιδευτικά και επαγγελματικά ζητήματα με απώτερο σκοπό τη διαμόρφωση των κατάλληλων συνθηκών για την ομαλή και ουσιαστική κοινωνική τους ενσωμάτωση. Κατά τη διάρκεια του 2023, στις εν λόγω υπηρεσίες εντάχθηκαν συνολικά 31 άτομα (30 άνδρες και 1 γυναίκα).

Υπηρεσίες κοινωνικής επανένταξης για πρόσφατα αποφυλακισμένους/-ες

Κατά το 2023, συνολικά 68 άτομα έλαβαν υπηρεσίες από τα τρία (3) εξειδικευμένα Κέντρα Κοινωνικής Επανένταξης για αποφυλακισμένους που λειτουργούν στην επικράτεια. Από το σύνολο των ωφελουμένων, τα 31 άτομα συνέχιζαν την παρακολούθηση από το προηγούμενο έτος, ενώ τα υπόλοιπα 37 αποτελούσαν εισαγωγές εντός του έτους αναφοράς.

Οι δομές αυτές παρέχουν ένα ολιστικό πλαίσιο υποστήριξης, είτε αυτόνομα είτε μέσω δικτύου παραπομπών, το οποίο περιλαμβάνει βασική ιατρική και ψυχιατρική φροντίδα, υπηρεσίες πρόληψης της υποτροπής, συμβουλευτική και ψυχολογική υποστήριξη, καθώς και επαγγελματικό προσανατολισμό και νομική συνδρομή. Επιπλέον, παρέχονται κοινωνικές υπηρεσίες και στεγαστική βοήθεια, ενώ δύο από τα τρία κέντρα παρείχαν συστηματικά κατά το 2023 συνοδευτικές υποστηρικτικές υπηρεσίες, καθώς και δυνατότητες εκπαίδευσης και επαγγελματικής κατάρτισης.

Σε επίπεδο εξειδικευμένων παρεμβάσεων, εντός του 2023, 19 άτομα έλαβαν κοινωνική υποστήριξη, 23 δέχτηκαν νομικές υπηρεσίες, ενώ 22 άτομα δέχτηκαν υπηρεσίες στέγασης. Αναφορικά με τα στοιχεία έκβασης, η πλειονότητα των ωφελουμένων (57,4%, 39 άτομα) παρέμεινε ενεργή στα Κέντρα έως το τέλος του έτους, ενώ ένας στους τέσσερις (25%) ολοκλήρωσε επιτυχώς το πρόγραμμα. Σχετικά με τις αποχωρήσεις, τέσσερα άτομα διέκοψαν τη συμμετοχή τους λόγω πρόωρης χορήγησης εξιτηρίου και επτά άτομα αποχώρησαν οικειοθελώς. Τέλος, τα κέντρα αυτά διασφαλίζουν τη θεραπευτική συνέχεια μέσω υπηρεσιών μεταθεραπευτικής φροντίδας, οι οποίες εστιάζουν κυρίως στη διενέργεια ατομικών και ομαδικών συναντήσεων.

^{ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ 
Το Σύστημα Τεκμηρίωσης και Πληροφόρησης του ΕΚΤΕΠΝ στον τομέα της Επανένταξης 
Μια από τις βασικές δραστηριότητες του ΕΚΤΕΠΝ είναι η συλλογή και η προώθηση συγκρίσιμων στοιχείων σχετικά με τις υπηρεσίες επανένταξης στην κοινότητα ατόμων με προβλήματα εξάρτησης από ουσίες.
Για τη συλλογή σχετικών στοιχείων από τους φορείς, το ΕΚΤΕΠΝ χρησιμοποιεί το Ερωτηματολόγιο για την Κοινωνική Επανένταξη, το οποίο συμπληρώνεται από κάθε δομή που παρέχει τέτοιου είδους υπηρεσίες μία φορά το χρόνο και αφορά συγκεντρωτικά στοιχεία τόσο για τις υπηρεσίες που παρέχονται όσο και για τα άτομα που δέχονται τις υπηρεσίες αυτές.
Τα στοιχεία που παρουσιάζονται στην παρούσα Έκθεση σχετικά με τις υπηρεσίες επανένταξης προέρχονται κατά κύριο λόγο από την ανάλυση και την επεξεργασία των στοιχείων που απέστειλαν 27 δομές κοινωνικής επανένταξης που λειτουργούν πανελλαδικά, συμπεριλαμβανομένων των τριών (3) εξειδικευμένων κέντρων που απευθύνονται σε πρόσφατα αποφυλακισμένα άτομα με ιστορικό χρήσης ουσιών, καθώς και των στοιχείων που αποστέλλονται από τα δύο Εξειδικευμένα Κέντρα Κοινωνικής και Επαγγελματικής Ένταξης (ΕΚΚΕΕ).
Πρέπει να σημειωθεί ότι, λόγω των συγκεντρωτικών στοιχείων που συλλέγονται από τις δομές κοινωνικής επανένταξης, είναι αδύνατον να ελεγχθούν και να αποφευχθούν τυχόν διπλοεγγραφές ατόμων σε διαφορετικές δομές. Επίσης, όσον αφορά το διαχρονικό γράφημα 9.1, δεν παρουσιάζονται στοιχεία για το έτος 2007, καθώς το 2008 (έτος συλλογής στοιχείων για το 2007) η λειτουργία του ΕΚΤΕΠΝ είχε ανασταλεί.}