Ο δείκτης επιπολασμού της χρήσης στον πληθυσμό αφορά τη συγκέντρωση, ανάλυση και αποτίμηση πρωτογενών ή δευτερογενών δεδομένων τα οποία αφορούν τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών και προέρχονται από μεγάλης, μέσης ή μικρής κλίμακας επιδημιολογικές έρευνες στο γενικό, το μαθητικό και σε ειδικούς πληθυσμούς της χώρας.

Στο πλαίσιο αυτό, το ΕΚΤΕΠΝ συγκεντρώνει όλα τα διαθέσιμα ερευνητικά στοιχεία σχετικά με τη χρήση ουσιών (παράνομων και νόμιμων) σε πανελλήνια αντιπροσωπευτικά και μη δείγματα του γενικού και του μαθητικού πληθυσμού, καθώς και σε δείγματα από πληθυσμούς υψηλού κινδύνου για τη χρήση ουσιών (π.χ. κρατούμενους, ρομά, πρόσφυγες, κτλ.) στην Ελλάδα.

Η έρευνα σε αντιπροσωπευτικά, πιθανοθεωρητικά δείγματα του πληθυσμού βοηθά στην εκτίμηση της έκτασης της χρήσης ουσιών στη χώρα και παρέχει χρήσιμες πληροφορίες σχετικά με τα πρότυπα χρήσης, τα κοινωνικο-δημογραφικά χαρακτηριστικά των χρηστών, τις αντιλήψεις για τους κινδύνους από τη χρήση και τη διαθεσιμότητα των ουσιών, καθώς και τους ψυχοκοινωνικούς παράγοντες που συνδέονται με τη χρήση.
 

Επιδημιολογικές έρευνες επικράτησης της χρήσης στον γενικό πληθυσμό
Η αποτύπωση της έκτασης και των χαρακτηριστικών της χρήσης εξαρτησιογόνων ουσιών στον πληθυσμό προϋποθέτει την εκπόνηση επιδημιολογικών ερευνών επισκόπησης οι οποίες να περιλαμβάνουν αντιπροσωπευτικά, πιθανοτικά δείγματα του γενικού πληθυσμού, προσωπική συνέντευξη και ερωτηματολόγια με πλήθος μέτρων σχετικά με τις νόμιμες και τις παράνομες ουσίες (στη βάση του ευρωπαϊκού πρότυπου ερωτηματολογίου) και τους παράγοντες που συνδέονται με αυτήν.

Το ΕΚΤΕΠΝ συμμετέχει ενεργά από το 1997 στην ομάδα εμπειρογνωμόνων του EUDA για την εκπόνηση κατευθυντήριων γραμμών για το δείκτη αυτό. Οι κατευθυντήριες γραμμές αφορούν ένα κοινό ερευνητικό πρωτόκολλο και ένα ερωτηματολόγιο (ευρωπαϊκό πρότυπο ερωτηματολόγιο), τα οποία συστήνεται να χρησιμοποιούν όλες οι ευρωπαϊκές χώρες στις εθνικές έρευνες γενικού πληθυσμού προκειμένου να προκύπτουν συγκρίσιμα στοιχεία σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Στην Ελλάδα, κυρίως ελλείψει χρηματοδότησης, στη διάρκεια της 20ετίας 2004-2024 δεν έχει υλοποιηθεί έρευνα για τη χρήση ουσιών στον γενικό πληθυσμό με τα παραπάνω χαρακτηριστικά. Η τελευταία έρευνα που υλοποιήθηκε με τέτοια χαρακτηριστικά ήταν η ‘Πανελλήνια έρευνα στον γενικό πληθυσμό για τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών και την ψυχοκοινωνική υγεία’ του ΕΠΙΨΥ το 2004 στην οποία η εναρμόνιση με το δείκτη του ΕΚΤΕΠΝ ήταν πλήρης.

Για τα κύρια αποτελέσματα της τελευταίας πανελλήνιας επιδημιολογικής έρευνας στο γενικό πληθυσμό (σε αντιπροσωπευτικό, πιθανοτικό δείγμα του γενικού πληθυσμού και με την εφαρμογή του ερωτηματολογίου που προτείνεται από τοn EUDA) που πραγματοποιήθηκε στην Ελλάδα από το ΕΠΙΨΥ, πατήστε εδώ. Η επόμενη αναμένεται να διενεργηθεί το 2026.

Επιδημιολογικές έρευνες επικράτησης της χρήσης στον μαθητικό πληθυσμό
Όσον αφορά τον σχολικό πληθυσμό, στοιχεία προέρχονται κυρίως από τις πανελλήνιες επιδημιολογικές έρευνες που εκπονούνται από το ΕΠΙΨΥ και το ΕΚΤΕΠΝ, μέσα από τις ερευνητικές του δραστηριότητες.

Συγκεκριμένα, το ΕΠΙΨΥ αποτελεί μέλος και υλοποιεί ανά τετραετία το ελληνικό σκέλος των διακρατικών επιδημιολογικών ερευνών ESPAD και HBSC/WHO, οι οποίες περιλαμβάνουν μέτρα σχετικά με τις εξαρτήσεις.

Το 2024 υλοποιήθηκε το 8^ο κύμα της έρευνας ESPAD σε αντιπροσωπευτικά δείγματα μαθητών σε επίπεδο Περιφερειακής Ενότητας της χώρας, ενώ το 2022 πραγματοποιήθηκε το 7^ο κύμα της έρευνας HBSC/WHO σε πανελλήνιο αντιπροσωπευτικό δείγμα μαθητών. 

Τα κύρια ευρήματα της έρευνας ESPAD είναι διαθέσιμα εδώ και η αναλυτική Έκθεση είναι διαθέσιμη εδώ, ενώ για περισσότερες πληροφορίες για το ελληνικό σκέλος της έρευνας ESPAD, μπορείτε να βρείτε στην ιστοσελίδα του ΕΠΙΨΥ εδώ, όπως και για την έρευνα HBSC/WHO εδώ.

Δεδομένα για τη χρήση ουσιών μέσω ανάλυσης λυμάτων
Πέραν των επιδημιολογικών ερευνών, την εικόνα για τον επιπολασμό της χρήσης ουσιών στον πληθυσμό συμπληρώνουν και ευρήματα από μελέτες οι οποίες βασίζονται σε τεχνικές ανάλυσης αστικών λυμάτων. Στην Ελλάδα, η βιολογική ανάλυση αστικών λυμάτων ξεκίνησε το 2010 στο πλαίσιο του πανευρωπαϊκού ερευνητικού προγράμματος SCORE (με τη συμμετοχή 56 πόλεων από 19 ευρωπαϊκές χώρες) και αποδείχθηκε πολύτιμη στην ανίχνευση στοιχείων από ναρκωτικές ουσίες και φάρμακα (συμπεριλαμβανομένων των μεταβολικών παραγώγων τους).

Για την πόλη των Αθηνών, το Εργαστήριο Αναλυτικής Χημείας του ΕΚΠΑ παρακολουθεί από το 2010 τις τάσεις στην κατανάλωση ψυχοδραστικών ουσιών αναλύοντας τα λύματα της πόλης που καταλήγουν στην Ψυττάλεια. Οι αναλύσεις γίνονται σε δείγματα που λαμβάνονται κατά τη διάρκεια μίας εβδομάδας την άνοιξη του κάθε έτους.

Επιδημιολογικές έρευνες επικράτησης της χρήσης στον πληθυσμό των φυλακών
Πρόσφατα δεδομένα για τη χρήση ουσιών στον πληθυσμό των κρατουμένων στην Ελλάδα προέρχονται από πανελλαδική συγχρονική έρευνα που διεξήχθη την περίοδο 2022-2023 από το ΕΚΤΕΠΝ-ΕΠΙΨΥ στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος Address and Reduce Drug Use of Inmates and Ex-inmates through Data Analysis and Intervention Programs-PRS20 (συγχρηματοδότηση από την ΕΕ). Στους κύριους στόχους του προγράμματος περιλαμβανόταν η αξιολόγηση των αναγκών των κρατουμένων και πρώην κρατουμένων με ιστορικό χρήσης ουσιών πριν ή/και κατά τη διάρκεια της κράτησης. Τα δεδομένα συλλέχθηκαν με τη χορήγηση του ανώνυμου αυτοεξηγούμενου ερωτηματολογίου¹, το οποίο βασίστηκε στο πρότυπο ερωτηματολόγιο European Questionnaire on Drug Use among People living in prison (EQDP) του EUDA. Στην έρευνα προσκλήθηκαν να συμμετάσχουν οι κρατούμενοι από 30 φυλακές. Τελικά, συμμετείχε δείγμα 2.131 κρατουμένων (97,2% άνδρες, 58,6% άνω των 34 ετών και 49,9% Έλληνες) από 26 φυλακές, περίπου το 24% του συνολικού πληθυσμού των φυλακών τον Ιανουάριο του 2023 (n=10.526). 

^{1Plettinckx, E., Berndt, N., Seixas, R., De Smet, S., Antoine, J., Bruggeman, He., Nina Harth, Papadopoulou A., Bafi I., Fotiou A., Pridotkienė E., Kalinauskaitė, R., Rašimaitė, B., Tsiakkirou, M., Balcaen, M., Fernandez, K., Gremeaux, L., Dirkx, N., De Ridder, K., Yiasemi, I. & Mavrou, J. (2024). A protocol for identifying the needs related to drug use, health and social (re) integration of people living in prison within five European countries. Archives of Public Health, 82(1), 178.}