Έρευνα για την ανάδειξη των παραγόντων που συνδέονται με την υιοθέτηση συμπεριφορών υψηλού κινδύνου από τους/τις εφήβους/ες στην κοινότητα
Η έρευνα 'Κοινότητες που Νοιάζονται' (Communities That Care Youth Survey – CTCYS) υλοποιήθηκε για πρώτη φορά στην Ελλάδα το 2023 από το ΕΚΤΕΠΝ. Σκοπός της είναι η αναγνώριση των παραγόντων κινδύνου και των προστατευτικών παραγόντων που συνδέονται με τη χρήση ουσιών, την αντικοινωνική συμπεριφορά των εφήβων και άλλες συμπεριφορές υψηλού κινδύνου σε συγκεκριμένες τοπικές κοινότητες, ώστε να υποστηριχθεί ο σχεδιασμός στοχευμένων και επιστημονικά τεκμηριωμένων παρεμβάσεων πρόληψης.
Σκοπός και σημασία της έρευνας
Η έρευνα αποτελεί το ερευνητικό σκέλος του διεθνούς προγράμματος Communities That Care (CTC), ενός επιστημονικά τεκμηριωμένου συστήματος κοινοτικής πρόληψης που αναπτύχθηκε από τους J. David Hawkins και Richard F. Catalano του Πανεπιστημίου της Ουάσιγκτον και έχει εφαρμοστεί σε πολλές χώρες.
Το CTC βασίζεται στην ενεργοποίηση και συνεργασία των τοπικών φορέων για την αναγνώριση των αναγκών της κοινότητας και την επιλογή αποτελεσματικών παρεμβάσεων πρόληψης, στη βάση επιστημονικών δεδομένων. Κεντρική θέση στην προσέγγιση αυτή κατέχει η διερεύνηση των παραγόντων που αυξάνουν την πιθανότητα εκδήλωσης προβληματικών συμπεριφορών στους εφήβους (παράγοντες κινδύνου), καθώς και εκείνων που λειτουργούν προστατευτικά (παράγοντες προστασίας).
Οι παράγοντες αυτοί δεν συνδέονται αποκλειστικά με τη χρήση ουσιών ή την αντικοινωνική συμπεριφορά, αλλά είναι κοινοί σε ένα ευρύ φάσμα συμπεριφορών υψηλού κινδύνου και προβλημάτων ψυχοκοινωνικής υγείας κατά την εφηβεία, όπως η βία, η σχολική διαρροή και τα προβλήματα ψυχικής υγείας. Επομένως, η αναγνώρισή τους και η ενίσχυση των προστατευτικών παραγόντων μπορούν να συμβάλουν στην πρόληψη πολλαπλών προβλημάτων.
Επιπλέον, η ιδιαιτερότητα της έρευνας είναι ότι δεν περιορίζεται στην αποτύπωση της έκτασης της χρήσης ουσιών και της αντικοινωνικής συμπεριφοράς, αλλά εστιάζει κυρίως στην αναγνώριση των παραγόντων που συνδέονται με αυτές σε κάθε τοπική κοινότητα.
Η γνώση αυτή επιτρέπει στους επαγγελματίες πρόληψης, σε συνεργασία με τους τοπικούς φορείς και τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής, να προσδιορίσουν τις προτεραιότητες της κοινότητας και να επιλέξουν κατάλληλες, επιστημονικά τεκμηριωμένες παρεμβάσεις, προσαρμοσμένες στις ιδιαίτερες ανάγκες της.
Τι διερευνά η έρευνα
Η έρευνα διερευνά τη χρήση ουσιών, την αντικοινωνική συμπεριφορά των εφήβων (όπως επιθετικότητα και εμπλοκή σε καυγάδες), καθώς και τις στάσεις και αντιλήψεις τους απέναντι στις συμπεριφορές αυτές.
Παράλληλα, εξετάζει ένα ευρύ φάσμα παραγόντων κινδύνου και προστασίας σε τέσσερα βασικά πεδία της ζωής των εφήβων:
Κοινότητα: δεσμοί με τη γειτονιά, αντιλαμβανόμενη διαθεσιμότητα ουσιών, κοινωνικοί κανόνες και ευκαιρίες θετικής συμμετοχής.
Οικογένεια: οικογενειακές σχέσεις και συγκρούσεις, γονεϊκή επίβλεψη, στάσεις των γονέων απέναντι στη χρήση ουσιών και υποστήριξη των εφήβων.
Σχολείο: σχολική επίδοση, σύνδεση με το σχολείο, ευκαιρίες συμμετοχής και αναγνώρισης.
Άτομο και συνομήλικοι: στάσεις απέναντι στη χρήση ουσιών και την αντικοινωνική συμπεριφορά, επιρροή των φίλων, κοινωνικές δεξιότητες και συμμετοχή σε θετικές δραστηριότητες.
Μεθολολογία
Η έρευνα είναι συγχρονική, σχολικού πληθυσμού, και πραγματοποιείται με τη συμπλήρωση ανώνυμου, αυτοσυμπληρούμενου ερωτηματολογίου από μαθητές και μαθήτριες Γυμνασίου και Λυκείου.
Χρησιμοποιείται το διεθνές ερωτηματολόγιο Communities That Care Youth Survey (CTCYS), το οποίο έχει σχεδιαστεί ειδικά για τη μέτρηση παραγόντων κινδύνου και προστασίας που συνδέονται με τη χρήση ουσιών και την αντικοινωνική συμπεριφορά. Το ερωτηματολόγιο περιλαμβάνει τυποποιημένες κλίμακες που επιτρέπουν τη συστηματική αποτύπωση και ανάλυση των παραγόντων αυτών.
Η συμμετοχή των μαθητών και μαθητριών είναι εθελοντική, με διασφάλιση της ανωνυμίας και της εμπιστευτικότητας των απαντήσεων. Τα αποτελέσματα αναλύονται και παρουσιάζονται συγκεντρωτικά σε επίπεδο κοινότητας και όχι μεμονωμένων σχολείων ή μαθητών.
Η υλοποίηση της έρευνας στην Ελλάδα
Η μετάφραση και πολιτισμική προσαρμογή του ερωτηματολογίου στα ελληνικά πραγματοποιήθηκε από το ΕΚΤΕΠΝ/ΕΠΙΨΥ στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού συγχρηματοδοτούμενου προγράμματος από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Frontline Politeia (2022–2023).
Η έρευνα εφαρμόστηκε πιλοτικά το 2023 σε τέσσερις περιοχές της Κεντρικής Μακεδονίας και στη συνέχεια, το 2024, σε τρεις περιοχές της Αττικής και μία της Θεσσαλονίκης.
Η εφαρμογή της έρευνας στην Ελλάδα αποσκοπεί στην ενίσχυση της διαθέσιμης γνώσης για τους παράγοντες που συνδέονται με τη χρήση ουσιών και την αντικοινωνική συμπεριφορά των εφήβων σε τοπικό επίπεδο και στην αξιοποίησή της για τον σχεδιασμό παρεμβάσεων πρόληψης που ανταποκρίνονται στις ανάγκες κάθε κοινότητας.
Διασφαλίσεις ηθικής και δεοντολογίας
Η έρευνα 'Κοινότητες που νοιάζονται' έχει σχεδιασθεί σύμφωνα με τις αρχές της ερευνητικής ηθικής και δεοντολογίας. Έχει λάβει την έγκριση της Επιτροπής Ιατρικής Ηθικής και Δεοντολογίας (ΕΙΗΔ) του ΕΠΙΨΥ, ενώ για την υλοποίησή της προβλέπονται τα ακόλουθα: έγκριση από το αρμόδιο όργανο του Υπουργείου Παιδείας, ενημερωμένη γραπτή συναίνεση των γονέων/κηδεμόνων και των μαθητών/τριών, διασφάλιση της ανωνυμίας των απαντήσεων και της ιδιωτικότητας κατά τη συμπλήρωση του ερωτηματολογίου.
Περισσότερες πληροφορίες
Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το επιστημονικό υπόβαθρο, τη μεθοδολογία και τις διαδικασίες διεξαγωγής της έρευνας, μπορείτε να συμβουλευτείτε το Αναλυτικό Σχέδιο Έρευνας ή να επικοινωνήσετε με το ΕΚΤΕΠΝ.

