Στο πλαίσιο της συμμετοχής του ΕΚΤΕΠΝ-ΕΠΙΨΥ στο πρόγραμμα POLITEIA , πραγματοποιήθηκε μετάφραση και προσαρμογή στα ελληνικά του ερωτηματολογίου ΚΟΙΝΟΤΗΤΕΣ ΠΟΥ ΝΟΙΑΖΟΝΤΑΙ (Communities That Care Youth Survey – CTCYS), η πιλοτική εφαρμογή του και ο έλεγχος της αξιοπιστίας του. Η αξιοποίηση του ερωτηματολογίου και της μεθοδολογίας του CTCYS αναμένεται να συμβάλει ιδιαίτερα στην πρόληψη στην Ελλάδα, δεδομένου ότι μπορούν να αξιοποιηθούν στο σχεδιασμό και την υλοποίηση στοχευμένων παρεμβάσεων πρόληψης που σχεδιάζουν και υλοποιούν τα κατά τόπους Κέντρα Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας.
To ερωτηματολόγιο CTCYS
Το ερωτηματολόγιο CTCYS έχει σχεδιαστεί με αποκλειστικό σκοπό την ανάδειξη των παραγόντων κινδύνου και προστασίας που συνδέονται με συμπεριφορές υψηλού κινδύνου, -όπως, για παράδειγμα, η χρήση ουσιών και η παραβατικότητα- σε μια συγκεκριμένη περιοχή, με την προοπτική να σχεδιαστούν παρεμβάσεις και στρατηγικές πρόληψης που να βασίζονται στις πραγματικές συνθήκες και ανάγκες της περιοχής.
Το ερωτηματολόγιο αποτελείται αποκλειστικά από ερωτήσεις «κλειστού» τύπου.
Οι πρώτες ερωτήσεις αφορούν τα δημογραφικά χαρακτηριστικά των συμμετεχόντων (π.χ., φύλο, ηλικία, κλπ.). Ακολούθως, μια συστάδα 160 ερωτήσεων συνέλεγαν δεδομένα για τον υπολογισμό 36 εννοιολογικά διαφορετικών κλιμάκων που παρέπεμπαν είτε σε παράγοντες κινδύνου (24 κλίμακες) είτε σε προστατευτικούς παράγοντες (12 κλίμακες) για την υιοθέτηση συμπεριφορών υψηλού κινδύνου συμπεριλαμβανομένης της χρήσης ουσιών και της παραβατικότητας (βλ. Πίνακα).
Οι 36 κλίμακες αφορούν επιπλέον στα τέσσερα σημαντικότερα πεδία συμμετοχής, αλληλεπίδρασης και ανάπτυξης των εφήβων—πεδία με τη σημαντικότερη συμβολή στη διαμόρφωση των αντιλήψεων και της συμπεριφοράς τους -την Κοινότητα, το Σχολείο, την Οικογένεια και την Παρέα,- ενώ κάποιες κλίμακες αφορούσαν και Ατομικά χαρακτηριστικά (στάσεις και πεποιθήσεις). Ενδεικτικά, στο πεδίο Κοινότητα περιλαμβάνονταν κλίμακες όπως «ανεπαρκείς δεσμοί στη γειτονιά» και «επιβράβευση (εννοείται από τη γειτονιά) της συμμετοχής προκοινωνική συμπεριφορά», στο πεδίο Οικογένεια περιλαμβάνονταν οι στάσεις των γονέων απέναντι στη χρήση ουσιών (δείκτης κανονικοποίησης της χρήσης), στο πεδίο Σχολείο, η «σχολική αποτυχία» και η «επιβράβευση για συμμετοχή σε σχολικές δραστηριότητες» κτλ., ενώ στο πεδίο Άτομο υπήρχαν κλίμακες σχετικά με την αντιδραστικότητα και τις κοινωνικές δεξιότητες.
Τέλος, στο ερωτηματολόγιο περιλαμβάνονται και ερωτήσεις σχετικά με την υιοθέτηση συμπεριφορών υψηλού κινδύνου, συμπεριλαμβανομένης της χρήσης ουσιών και της παραβατικότητας.
Μετάφραση και προσαρμογή στα ελληνικά
Η μετάφραση και η προσαρμογή έγινε σύμφωνα με το πρωτόκολλο που είχε δημιουργηθεί για τη σχετική διαδικασία σε όλες τις χώρες του προγράμματος POLITEIA.
Συγκεκριμένα, αρχικά έγινε μετάφραση στα ελληνικά του ερωτηματολογίου των ΗΠΑ του 2014 Communities That Care Youth Survey (CTCYS, Artur et al 2002, University of Washington 2014) από δύο συνεργάτες του ΕΠΙΨΥ, απόφοιτοι κοινωνικών επιστημών.
Στη συνέχεια, τρία στελέχη του ΕΠΙΨΥ, με εμπειρία στην έρευνα σε θέματα χρήσης ουσιών ψυχοκοινωνικής υγείας σε παιδιά και εφήβους και πρόληψης, σε ειδική συνάντηση συζήτησαν για κάθε ερώτηση του ερωτηματολογίου. Οι αλλαγές που πραγματοποιήθηκαν παρουσιάζονται στον Πίνακα 1.
Πριν τη μαζική χορήγηση του ερωτηματολογίου και την πιλοτική εφαρμογή του, κρίθηκε απαραίτητο να γίνει μια ομάδα εστιασμένης συζήτησης με εφήβους που θα είχαν συμπληρώσει το ερωτηματολόγιο, όπου θα δινόταν η ευκαιρία για να γίνει συζήτηση με τους ερευνητές σχετικά με συγκεκριμένες ερωτήσεις του ερωτηματολογίου. Στο πλαίσιο αυτό, με τη συνεργασία του Κέντρου Πρόληψης Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας της Περιφερειακής Ενότητας Πέλλας ΟΡΑΜΑ, πραγματοποιήθηκε διαδικτυακή συνάντηση (Παρασκευή 17 Μαρτίου 2023) των τριών ερευνητών του ΕΠΙΨΥ με 20 εφήβους που συμμετείχαν σε ομάδα εφήβων του Κέντρου. Οι έφηβοι είχαν συμπληρώσει το ερωτηματολόγιο πριν τη συνάντηση και κατά τη διάρκεια της συνάντησης συζητήθηκαν διεξοδικά ερωτήσεις που είτε προβλημάτισαν τους εφήβους είτε οι ερευνητές έκριναν ότι ήθελαν τη γνώμη των εφήβων.
Πιλοτική εφαρμογή του ερωτηματολογίου
Στο πλαίσιο του ελέγχου της αξιοπιστίας του ερωτηματολογίου, την άνοιξη του 2023 (Μάρτιος-Απρίλιος) πραγματοποιήθηκε μαζί χορήγηση για ατομική συμπλήρωση από μαθητές/ριες Γυμνασίων και Λυκείων δήμων (ή περιοχών μέσα σε αυτούς) της Κεντρικής Μακεδονίας.
Συγκεκριμένα, στην έρευνα προσκλήθηκαν να συμμετάσχουν Γυμνάσια και Λύκεια από τρεις (3) δήμους/περιοχές της Κεντρικής Μακεδονίας. Η επιλογή των δήμων (ή των περιοχών μέσα σε αυτούς) έγινε μέσα από τη συνεργασία του ΕΚΤΕΠΝ με τα κατά τόπους Κέντρα Πρόληψης Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας (Κέντρα Πρόληψης). Βασικό κριτήριο για την επιλογή ενός δήμου/μιας περιοχής ήταν το να υπάρχει από πλευράς Κέντρου Πρόληψης η θέληση και η διαθεσιμότητα σε (ανθρώπινους) πόρους για την υλοποίηση μιας έρευνας, η οποία ήταν σχεδιασμένη για τη διερεύνηση των παραγόντων κινδύνου και προστασίας από τη χρήση ουσιών σε αυτές τις περιοχές με την προοπτική τα ευρήματά της να αξιοποιηθούν στην επόμενη 5ετία στο σχεδιασμό και την υλοποίηση στοχευμένων παρεμβάσεων πρόληψης. Μέσα από τις παραπάνω διαδικασίες, η έρευνα σχεδιάστηκε να υλοποιηθεί τελικά σε τρεις δήμους (ή περιοχές αυτών): στην Έδεσσα, στην περιοχή των Πεύκων του Δήμου Νεάπολης στη Θεσσαλονίκη και στην Άνω Τούμπα της Θεσσαλονίκης. Επιπλέον, συμμετείχε και ένα σχολείο από τη Βέροια.
Από τις επιλεχθείσες περιοχές, προσκλήθηκαν ακολούθως να συμμετέχουν όλα τα δημόσια Γυμνάσια και Λύκεια (ενιαία), και -μέσα σε κάθε ένα από αυτά-, το σύνολο των εγγεγραμμένων μαθητών/ριων. Από το παραπάνω εξαιρέθηκαν οι μαθητές της Α΄ Γυμνασίου (λόγω του αναλογικά «μικρού» της ηλικίας για το θέμα της έρευνας) και της Γ΄ Λυκείου (λόγω των αυξημένων ακαδημαϊκών υποχρεώσεων).
Στην έρευνα συμμετείχαν τελικά 669 μαθητές/τριες, ηλικίας 14-17 ετών, από 7 Γυμνάσια και 6 Λύκεια (ενιαία). Στον Πίνακα 2 παρουσιάζονται βασικά δημογραφικά χαρακτηριστικά των μαθητών/ριών που συμμετείχαν στην έρευνα.
Έλεγχος της αξιοπιστίας του ερωτηματολογίου
Για τον έλεγχο της αξιοπιστίας των 36 συνολικά κλιμάκων για τον κάθε παράγοντα κινδύνου και προστασίας υπολογίστηκε ο δείκτης Cronbach’s alpha. Οι τιμές του δείκτη Cronbach’s alpha >0,7 καταδεικνύουν ικανοποιητική εσωτερική συνοχή, τιμές μεταξύ 0,6-0,7 σχετικά ικανοποιητική, ενώ τιμές <0,6 χαμηλή. Στις κλίμακες με μη-ικανοποιητικό δείκτη εσωτερικής συνοχής (Cronbach’s alpha <0,700) εξετάστηκε η βελτίωση τους με την αφαίρεση ερωτήσεων (Cronbach’s alpha if item deleted).
Στον Πίνακα 3 παρουσιάζονται οι δείκτες εσωτερικής συνοχής των κλιμάκων του ερωτηματολογίου από την παρούσα μελέτη στις περιοχές της Κεντρικής Μακεδονίας, μαζί με τις αντίστοιχες τιμές από την τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη δοκιμή που πραγματοποιήθηκε σε 7 Πολιτείες των ΗΠΑ.
Από τις 36 κλίμακες, στις 20 ο δείκτης Cronbach’s alpha ήταν ικανοποιητικός (>0,706), στις 8 σχετικά ικανοποιητικός (μεταξύ 0,623 και 0,696) και στις 8 χαμηλός (μεταξύ 0,430 και 0,597). Σε μία από τις κλίμακες (πρώιμη έναρξη της χρήσης ουσιών) με σχετικά ικανοποιητική εσωτερική συνοχή (0,670), ο δείκτης βελτιώθηκε σε 0,729 με την αφαίρεση μίας ερώτησης [‘Πόσων χρόνων ήσουν όταν για πρώτη φορά: Έκανες κάνναβη (‘χόρτο’, ‘μπάφο’, ‘μαύρο’);]). Για τις υπόλοιπες κλίμακες με χαμηλή εσωτερική συνοχή, με την αφαίρεση κάποιας ερώτησης δεν φάνηκε να βελτιώθηκε ο δείκτης Cronbach’s alpha.
