Η παρούσα σελίδα αποτελεί μέρος της Ετήσιας Έκθεσης για την Κατάσταση του Προβλήματος των Ναρκωτικών και του Αλκοόλ 2025. Η Έκθεση περιλαμβάνει εξελίξεις στον τομέα της αντιμετώπισης των ναρκωτικών και των οινοπνευματωδών έως τις αρχές Ιουλίου 2025, ενώ τα περισσότερα αναλυτικά στοιχεία αφορούν το έτος 2023.
Το σύστημα συμβουλευτικής και θεραπείας στην Ελλάδα
Οι βασικοί τύποι θεραπείας για την αντιμετώπιση της ουσιοεξάρτησης που παρέχονται στην Ελλάδα είναι η θεραπεία ψυχοκοινωνικής υποστήριξης (ψυχοκοινωνικά ή ‘στεγνά’ θεραπευτικά προγράμματα), η θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών (θεραπεία με αγωνιστές, θεραπεία ‘υποκατάστασης’), η σωματική αποτοξίνωση και η θεραπεία που βασίζεται στην προσέγγιση της αυτοβοήθειας.
Παράλληλα με την παροχή θεραπείας στις αντίστοιχες δομές, σημαντικές είναι επίσης και οι υπηρεσίες συμβουλευτικής που παρέχονται από συμβουλευτικά κέντρα / σταθμούς / κέντρα υποδοχής, ενημέρωσης και εισαγωγής (εφεξής: συμβουλευτικά κέντρα), στα οποία γίνεται η πρώτη επαφή όσων αναζητούν βοήθεια για θέματα χρήσης ουσιών. Τα συμβουλευτικά κέντρα, κυρίως στην περίπτωση των ‘στεγνών’ θεραπευτικών προγραμμάτων λειτουργούν ως στάδιο προετοιμασίας και ένταξης στη θεραπευτική διαδικασία των ατόμων που αναζητούν υποστήριξη σε θέματα χρήσης ουσιών, όπου παρέχεται ενημέρωση, αξιολόγηση της κατάστασης, ατομική και ομαδική συμβουλευτική / υποστήριξη, υπηρεσίες φροντίδας της υγείας και υποστήριξη οικογένειας.
Οι αναγνωρισμένοι φορείς που παρείχαν τις παραπάνω υπηρεσίες στη χώρα, σύμφωνα με τον Ν. 4139/2013 ήταν ο ΟΚΑΝΑ, το ΚΕΘΕΑ, η Μονάδα Απεξάρτησης Τοξικομανών 18 ΑΝΩ του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Αττικής (ΨΝΑ), το Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης (ΨΝΘ), το Γενικό Νοσοκομείο Ιωαννίνων, το Γενικό Νοσοκομείο Κέρκυρας, η Ψυχιατρική Κλινική του Πανεπιστημίου Αθηνών, δημόσια νοσοκομεία (σε συνεργασία με τον ΟΚΑΝΑ), και το Υπουργείο Προστασίας του Πολίτη (Κέντρο Απεξάρτησης Τοξικομανών Κρατουμένων Ελεώνα Θηβών).
Εξελίξεις σε επίπεδο σχεδιασμού σε εθνικό επίπεδο στον τομέα της συμβουλευτικής και θεραπείας
Το 2024, ο ΟΚΑΝΑ, με στόχο την ορθολογικότερη κάλυψη των αναγκών των ωφελούμενων και την αναβάθμιση των παρεχόμενων υπηρεσιών, προχώρησε στην ίδρυση και έναρξη λειτουργίας Μονάδας Ολοκληρωμένης Θεραπείας της Εξάρτησης (ΜΟΘΕ) στο Γ.Ν. Κορίνθου (μονάδα χορήγησης βουπρενορφίνης). Κατά το ίδιο έτος, ανεστάλη η λειτουργία της ΜΟΘΕ στο Γ.Ν. Ελευσίνας ΘΡΙΑΣΙΟ, ενώ οι θεραπευόμενοι της μονάδας μεταφέρθηκαν σε άλλες ΜΟΘΕ του ΟΚΑΝΑ, με βασικό κριτήριο την εγγύτητα προς τον τόπο διαμονής ή και εργασίας τους.
Στις αρχές του 2025, οι φορείς αντιμετώπισης των εξαρτήσεων ΟΚΑΝΑ, ΚΕΘΕΑ, η Μονάδα Απεξάρτησης 18 ΑΝΩ του ΨΝΑ, η Μονάδα Απεξάρτησης από το Αλκοόλ του ΨΝΑ, η Μονάδα Σωματικής Αποτοξίνωσης – DETOX του ΨΝΑ, το Πρόγραμμα Εναλλακτικής Θεραπείας Εξαρτημένων Ατόμων ΑΡΓΩ του ΨΝΘ, το Τμήμα Αποκατάστασης Τοξικοεξαρτημένων ΙΑΝΟΣ του ΨΝΘ, η Μονάδα Απεξάρτησης από Αλκοόλ, Φάρμακα και Τυχερά Παιχνίδια του ΨΝΘ, το Πολυδύναμο Κέντρο αντιμετώπισης της κρίσης των χρηστών Ναρκωτικών και Αλκοολισμού του Γ.Ν. Ιωαννίνων Χατζηκώστα, η Μονάδα Απεξάρτησης ΔΙΑΠΛΟΥΣ του Γ. Ν. Κέρκυρας ΑΓ. ΕΙΡΗΝΗ, εντάχθηκαν στον νεοσύστατο Εθνικό Οργανισμό Πρόληψης και Αντιμετώπισης των Εξαρτήσεων (ΕΟΠΑΕ), ο οποίος ιδρύθηκε και λειτουργεί βάσει του Ν. 5129/2024. Ο ΕΟΠΑΕ αποτελεί τον αρμόδιο εθνικό οργανισμό για την πρόληψη, τη θεραπεία, την απεξάρτηση, την επανένταξη και τη μείωση της βλάβης καθώς και για την εφαρμογή της Εθνικής Στρατηγικής για την Αντιμετώπιση των Εξαρτήσεων και την υλοποίηση του Εθνικού Σχεδίου Δράσης κατά των Εξαρτήσεων.
Υπηρεσίες συμβουλευτικής
Στα τέλη του 2024 λειτουργούσαν στην Ελλάδα συνολικά 60 συμβουλευτικά κέντρα, εκ των οποίων 49 απευθύνονταν σε ενήλικες, 9 σε εφήβους και νεαρούς ενήλικες και 2 σε πρόσφατα αποφυλακισμένους με προβλήματα χρήσης ουσιών (Γράφημα 8.1 και αναλυτικά στο Παράρτημα ΙΙ). Επιπλέον, από τα 60 συμβουλευτικά κέντρα, τα 59 λειτουργούν στο πλαίσιο των ‘στεγνών’ θεραπευτικών προγραμμάτων, ενώ για το πρόγραμμα θεραπείας με αγωνιστές λειτουργεί η Μονάδα Υποκατάστασης Άμεσης Πρόσβασης (ΜΥΑΠ) στην Αθήνα.
Στα συμβουλευτικά κέντρα, κυρίως στην περίπτωση των ‘στεγνών’ θεραπευτικών προγραμμάτων, πραγματοποιείται η πρώτη επαφή όσων αναζητούν θεραπεία για θέματα χρήσης ουσιών, παρέχεται υποστήριξη και πραγματοποιείται η προετοιμασία για τη θεραπευτική διαδικασία. Αντίστοιχα, για το πρόγραμμα θεραπείας με αγωνιστές του ΟΚΑΝΑ, όσον αφορά την Αθήνα, στη ΜΥΑΠ γίνεται η υποδοχή των θεραπευόμενων, ενώ ξεκινάει και η χορήγηση βουπρενορφίνης. Για την υπόλοιπη Ελλάδα, το στάδιο προετοιμασίας των ατόμων πραγματοποιείται κυρίως στις κατά τόπους Μονάδες Ολοκληρωμένης Θεραπείας της Εξάρτησης (ΜΟΘΕ)[16].
Υπηρεσίες συμβουλευτικής στο πλαίσιο του προγράμματος θεραπείας με αγωνιστές του ΟΚΑΝΑ
Μονάδα Υποκατάστασης Άμεσης Πρόσβασης στην Αθήνα
Η ΜΥΑΠ λειτουργεί από τον Ιούνιο του 2016 ενσωματώνοντας λειτουργίες του Κέντρου Υποδοχής, Ενημέρωσης και Προσανατολισμού (ΚΥΕΠ) και επιτρέποντας την ταχύτερη εισαγωγή ατόμων σε θεραπεία, με αποτέλεσμα τη σημαντική μείωση της λίστας αναμονής.
Το 2024 στη ΜΥΑΠ έλαβαν θεραπεία με αγωνιστές συνολικά 276 άτομα (για πληροφορίες σχετικά με τη θεραπεία με αγωνιστές, βλ. Θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών στην κοινότητα). Από αυτούς, 227 παραπέμφθηκαν σε ΜΟΘΕ για συνέχιση της θεραπείας, 37 παρέμειναν στη ΜΥΑΠ μέχρι το τέλος του έτους, 45 απομακρύνθηκαν προσωρινά από το πρόγραμμα και 2 διέκοψαν οριστικά την παρακολούθηση.
Κέντρα Υποδοχής, Ενημέρωσης και Προσανατολισμού (ΚΥΕΠ)
Μέχρι τον Ιούνιο του 2016 στο ΚΥΕΠ στην Αθήνα γινόταν η υποβολή αιτήσεων για ένταξη και θεραπεία με αγωνιστές στις μονάδες της Αττικής, η υποδοχή και ο προσανατολισμός των ενδιαφερομένων. Από το 2016, οι υπηρεσίες υποδοχής, ενημέρωσης και προσανατολισμού παρέχονται από τη ΜΥΑΠ. Στο ΚΥΕΠ Αθήνας εξακολουθούν να παρέχονται υπηρεσίες συμβουλευτικής και υποστήριξης στις οικογένειες εξαρτημένων ατόμων και υπηρεσίες ενημέρωσης του ευρύτερου κοινού.
Από το 2008 λειτουργεί στο ΚΥΕΠ το Πρόγραμμα Υποστήριξης Οικογένειας για γονείς, συγγενείς και άλλα σημαντικά πρόσωπα ατόμων με προβλήματα χρήσης ουσιών. Στο πλαίσιο του προγράμματος, παρέχονται ενημέρωση, συμβουλευτική και ψυχολογική υποστήριξη, μέσω ατομικών και οικογενειακών συναντήσεων, ομάδων συμβουλευτικής και υποστήριξης γονέων καθώς και βιωματικών σεμιναρίων.
Το ΚΥΕΠ Θεσσαλονίκης (ΚΥΕΠΘ) του ΟΚΑΝΑ λειτουργεί από το 2011 με στόχο την αναβάθμιση του προγράμματος θεραπείας με αγωνιστές και τη βελτίωση των παρεχόμενων υπηρεσιών. Στη δομή αυτή πραγματοποιείται, η παραλαβή αιτήσεων για ένταξη σε θεραπεία με αγωνιστές, η λήψη σύντομου ιστορικού, η ενημέρωση των ενδιαφερομένων, η διαχείριση της λίστας αναμονής των μονάδων της Θεσσαλονίκης, η παραπομπή σε κατάλληλα θεραπευτικά προγράμματα ανάλογα με την ηλικία, τις ανάγκες και τον τόπο διαμονής, η παραπομπή σε υπηρεσίες υγείας και πρόνοιας, καθώς και η ενημέρωση και την ευαισθητοποίηση του οικογενειακού και υποστηρικτικού περιβάλλοντος.
Στις υπόλοιπες περιοχές της χώρας όπου λειτουργούν ΜΟΘΕ, τις αντίστοιχες αρμοδιότητες για την υποδοχή, ενημέρωση, αξιολόγηση και παραπομπή των ενδιαφερομένων έχουν οι ίδιες οι μονάδες.
Υπηρεσίες συμβουλευτικής στο πλαίσιο των ‘στεγνών’ θεραπευτικών προγραμμάτων στην κοινότητα
Σύμφωνα με στοιχεία που έδωσαν στο ΕΚΤΕΠΝ 55 συμβουλευτικά κέντρα ‘στεγνών’ θεραπευτικών προγραμμάτων (αναλυτικά βλ. Παράρτημα ΙΙ) από τα 60 που λειτουργούσαν το 2023, υπηρεσίες συμβουλευτικής έλαβαν κατά το έτος αυτό 5.490 άτομα με προβλήματα χρήσης ουσιών.
Ο αριθμός των ατόμων που απευθύνθηκαν για πρώτη φορά στα συμβουλευτικά κέντρα ανήλθε σε 3.226. Το 84% του πληθυσμού των συμβουλευτικών κέντρων αποτελείται από άνδρες, ενώ το 94% του συνόλου των ατόμων ήταν κάτω των 50 ετών.
Ως κύρια ουσία χρήσης, το 35,2% των θεραπευόμενων αναφέρει τα οπιοειδή (1.930 άτομα), το 26,2% την κάνναβη (1.437 άτομα), ενώ 1 στα 4 άτομα την κοκαΐνη και άλλα διεγερτικά (1.397 άτομα, 25,5%) (αναλυτικά για τις τάσεις ως προς την κύρια ουσία χρήσης των ατόμων που απευθύνονται σε υπηρεσίες συμβουλευτικής και θεραπείας της χώρας, βλ. Άτομα που εισέρχονται στη θεραπεία).
Η μέση διάρκεια προβλεπόμενης παραμονής στη φάση του συμβουλευτικού κέντρου είναι 1,5 μήνας, με δυνατότητα παραμονής πέραν του προκαθορισμένου χρονικού διαστήματος.
Σχεδόν όλα τα κέντρα παρέχουν στους θεραπευόμενούς τους ενημέρωση και ευαισθητοποίηση σε θέματα χρήσης και εξάρτησης, ενημέρωση και καθοδήγηση σε θέματα προσωπικής υγιεινής και μολυσματικών νοσημάτων, ατομική και ομαδική ψυχοθεραπεία, καθώς και συμβουλές και υποστήριξη σε νομικά θέματα, και θέματα στέγασης και σίτισης. Όταν κρίνεται αναγκαίο, στο στάδιο του συμβουλευτικού κέντρου γίνεται θεραπευτικό έργο, όμοιο με αυτό της κυρίως θεραπευτικής φάσης.
Τα συμβουλευτικά κέντρα παρέχουν υπηρεσίες προσαρμοσμένες στις ιδιαίτερες ανάγκες των πληθυσμών, όπως φαίνεται και στον Πίνακα 8.1.
Όσον αφορά την πορεία των ατόμων που δέχτηκαν τις υπηρεσίες των συμβουλευτικών κέντρων που λειτουργούν στο πλαίσιο των ‘στεγνών’ θεραπευτικών προγραμμάτων κατά τη διάρκεια του 2023, το 14,5% (794 άτομα) συνέχισε στο κέντρο μέχρι το τέλος του έτους. Το 27,3% (1.498 άτομα) προχώρησε στη φάση της κυρίως θεραπείας, ενώ το 48,7% (2.673 άτομα) αποχώρησε οικειοθελώς. Το υπόλοιπο 9,5% (525 άτομα) είτε παραπέμφθηκε είτε διέκοψε λόγω πρόωρης χορήγησης εξιτηρίου, θανάτου ή φυλάκισης, κ.ά.
Διαχρονικές τάσεις στα συμβουλευτικά κέντρα στο πλαίσιο ‘στεγνών’ προγραμμάτων
Την τετραετία (2020-2023), παρατηρείται αυξητική τάση στον αριθμό των ατόμων που δέχονται υπηρεσίες των συμβουλευτικών κέντρων ‘στεγνών’ προγραμμάτων (Γράφημα 8.2). Όσον αφορά την έκβαση, σχετικά στοιχεία παρουσιάζονται στο Γράφημα 8.3.
Υπηρεσίες συμβουλευτικής και υποστήριξης στα Σωφρονιστικά Καταστήματα
Τα συμβουλευτικά κέντρα παρέχουν επίσης υποστηρικτικές παρεμβάσεις για κρατούμενους με προβλήματα χρήσης ουσιών στα κατά τόπους Σωφρονιστικά Καταστήματα της περιοχής τους.
Οι παρεμβάσεις αυτές αφορούν ατομική και ομαδική συμβουλευτική, ενημέρωση, κινητοποίηση και ευαισθητοποίηση, καθώς και ομάδες αυτοβοήθειας. Στο πλαίσιο αυτών των παρεμβάσεων οι συμμετέχοντες ενημερώνονται για θέματα υγείας (π.χ. πρόληψη μολυσματικών νοσημάτων, ασφαλής χρήση κτλ.) και για νομικά θέματα. Οι παραπάνω υπηρεσίες απευθύνονται σε κρατούμενους/ες που δεν είναι ενταγμένοι σε κάποιο θεραπευτικό πρόγραμμα εντός του Σωφρονιστικού Καταστήματος, με απώτερο στόχο την ένταξή τους σε θεραπεία.
Το 2023 παρασχέθηκαν συμβουλευτικές υπηρεσίες και υποστήριξη σε συνολικά 2.004 κρατούμενους/ες με προβλήματα χρήσης ουσιών σε 23 Σωφρονιστικά Καταστήματα της χώρας. Από το σύνολο αυτών, 27 εντάχθηκαν σε πρόγραμμα θεραπείας εκτός σωφρονιστικού πλαισίου διακόπτοντας την κράτησή τους υπό όρους ή με αναστολή.
Υπηρεσίες θεραπείας
Στα τέλη του 2024 στην Ελλάδα λειτουργούσαν συνολικά 128 θεραπευτικά προγράμματα / μονάδες (εφεξής: δομές θεραπείας) (Γράφημα 8.4 και αναλυτικά Παράρτημα ΙΙ), στις οποίες περιλαμβάνονται:
- 56 μονάδες θεραπείας με αγωνιστές οπιοειδών[4] (50 ΜΟΘΕ16 – Μονάδες Ολοκληρωμένης Θεραπείας της Εξάρτησης, 3 ΜΕΨΥ – Μονάδες Εντατικής Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης17 και 3 ΕΙΣ – Εξωτερικά Ιατρεία Συνταγογράφησης18),
- 55 ‘στεγνά’ θεραπευτικά προγράμματα[5] (11 εσωτερικής διαμονής ενηλίκων, 34 εξωτερικής παραμονής ενηλίκων, 10 εξωτερικής παραμονής εφήβων/νεαρών ενηλίκων),
- 4 δομές σωματικής αποτοξίνωσης[6],[7],
- 3 δομές προαγωγής αυτοβοήθειας[8],
- 10 θεραπευτικά προγράμματα για άτομα σε Σωφρονιστικά Καταστήματα[9] (8 ‘στεγνά’ θεραπευτικά προγράμματα και 2 ΜΟΘΕ).
[1] Για αναλυτικά στοιχεία βλ. Θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών στην κοινότητα.
[2] Για αναλυτικά στοιχεία βλ. ‘Στεγνά’ θεραπευτικά προγράμματα – Θεραπεία ψυχοκοινωνικής υποστήριξης στην κοινότητα.
[3] Η Μονάδα Σωματικής Αποτοξίνωσης από ναρκωτικά του Πολυδύναμου Κέντρου Αντιμετώπισης Αλκοολικών και Κρίσης των Χρηστών Ναρκωτικών στο Γ.Ν. Χατζηκώστα ανέστειλε τις εισαγωγές από τον Μάρτιο του 2020 έως τον Ιούλιο του 2023 λόγω της πανδημίας COVID-19.
[4] Για αναλυτικά στοιχεία, βλ. Μονάδες σωματικής αποτοξίνωσης.
[5] Για αναλυτικά στοιχεία, βλ. Πρόγραμμα προαγωγής αυτοβοήθειας του ΑΠΘ.
[6] Για την παροχή θεραπευτικών υπηρεσιών σε άτομα με προβλήματα χρήσης ουσιών σε Σωφρονιστικά Καταστήματα, καθώς και πρόσφατα αποφυλακισμένους, βλ. Υπηρεσίες θεραπείας στα Σωφρονιστικά Καταστήματα και για πρόσφατα αποφυλακισμένους/ες.
Σύνολο θεραπευόμενων για προβλήματα χρήσης ψυχοδραστικών ουσιών | Το 2023 ο συνολικός αριθμός των ατόμων σε θεραπεία ανήλθε στους 12.062 (Γράφημα 8.5), εκ των οποίων το 70% βρισκόταν σε θεραπεία με αγωνιστές, το 20% σε θεραπεία ψυχοκοινωνικής υποστήριξης, το 4% αφορούσε θεραπευόμενους σε Σωφρονιστικά Καταστήματα και πρόσφατα αποφυλακισμένους, αντίστοιχο ποσοστό (4%) ήταν σε μονάδες σωματικής αποτοξίνωσης και το 2% σε προγράμματα προαγωγής αυτοβοήθειας.
* Η Μονάδα Σωματικής Αποτοξίνωσης του Πολυδύναμου Κέντρου Αντιμετώπισης Αλκοολικών και Κρίσης των Χρηστών Ναρκωτικών στο Γ.Ν. Χατζηκώστα ανέστειλε τη λειτουργία της από τον Μάρτιο του 2020 έως τον Ιούλιο του 2023 λόγω της διάθεσης των κλινών της για περιστατικά covid19.
Το 2023 παρατηρήθηκε αύξηση στον αριθμό των ατόμων σε θεραπεία, ανακόπτοντας την μειωτική τάση που καταγράφονταν την περίοδο (2015-2022) (Γράφημα 8.6). Η αύξηση αυτή οφείλεται αποκλειστικά στην αύξηση των εισαγωγών στα ‘στεγνά’ θεραπευτικά προγράμματα (Γράφημα 8.11). Για τη μείωση που καταγράφηκε κατά την αμέσως προηγούμενη περίοδο 2020-2022 θα πρέπει να ληφθεί υπόψη η επίδραση των περιοριστικών μέτρων λόγω της πανδημίας covid19, τα οποία φαίνεται ότι επηρέασαν τόσο τις μονάδες θεραπείας με αγωνιστές οπιοειδών όσο τα ‘στεγνά’ θεραπευτικά προγράμματα.
*Δεν υπάρχουν στοιχεία για 295 άτομα αναφορικά με το αν βρίσκονταν ήδη ή εισήλθαν σε θεραπεία κατά το έτος 2023.
Για το 2023, όσον αφορά τη στελέχωση, στοιχεία έδωσαν στο ΕΚΤΕΠΝ 117 δομές θεραπείας . Οι εργαζόμενοι στις δομές αυτές αντιστοιχούν συνολικά σε 1.060,8 έμμισθες θέσεις πλήρους απασχόλησης[10]. Δεδομένου ότι απασχολείται προσωπικό τόσο πλήρους όσο και μερικής απασχόλησης, ο πραγματικός αριθμός εργαζόμενων υπερβαίνει το αντίστοιχο ισοδύναμο πλήρους απασχόλησης. Το 49,2% των θέσεων αντιστοιχεί στις μονάδες θεραπείας με αγωνιστές (Γράφημα 8.7).
[10] Το ισοδύναμο πλήρους απασχόλησης, εν συντομία ΙΠΑ, είναι μια μονάδα μέτρησης μισθωτών ή σπουδαστών/εθελοντών. Αποτελεί δείκτη για τη -με συγκρίσιμο τρόπο- μέτρηση του απασχολούμενου προσωπικού δεδομένου ότι υπολογίζεται με βάση τον πραγματικό χρόνο που κάθε άτομο αφιερώνει στην απασχόλησή του.
Με στόχο τη διασφάλιση της ποιότητας των προσφερόμενων υπηρεσιών, η πλειονότητα των θεραπευτικών δομών πραγματοποιεί τακτικές συναντήσεις θεραπευτικής ομάδας, φροντίζει για την συνεχιζόμενη εκπαίδευση του προσωπικού μέσω σεμιναρίων, συνεδρίων, κλπ., και διαθέτει κάποιο πλαίσιο λειτουργίας, ενώ σχεδόν οι μισές παρέχουν εσωτερική εποπτεία στο προσωπικό τους.
Υπηρεσίες θεραπείας στην κοινότητα
Σύμφωνα με τα στοιχεία των δομών θεραπείας[11] που λειτουργούσαν πανελλαδικά στην κοινότητα[12] το 2023, η συνολική δυναμικότητα τους ήταν 10.072 θέσεις (στοιχεία για 99 δομές). Το πρόγραμμα θεραπείας με αγωνιστές διαθέτει τις περισσότερες θέσεις θεραπείας (7.803, 77,5%, Γραφήματα 8.8 και 8.10) σε σύγκριση με τα ‘στεγνά’ θεραπευτικά προγράμματα (2.269, 22,5%, Γραφήματα 8.12 και 8.13).
[11] Πρόκειται για στοιχεία από τις 104 δομές που ανταποκρίθηκαν στο σύστημα τεκμηρίωσης και πληροφόρησης του ΕΚΤΕΠΝ το συγκεκριμένο έτος από το σύνολο των 111 δομών. Δεν συμπεριλαμβάνονται οι δομές σωματικής αποτοξίνωσης (βλ. Μονάδες σωματικής αποτοξίνωσης) και τα προγράμματα προαγωγής αυτοβοήθειας (βλ. Πρόγραμμα προαγωγής αυτοβοήθειας του ΑΠΘ).
[12] Για την παροχή θεραπευτικών υπηρεσιών σε άτομα με προβλήματα χρήσης ουσιών σε Καταστήματα Κράτησης, καθώς και πρόσφατα αποφυλακισμένους, βλ. Υπηρεσίες θεραπείας στα Σωφρονιστικά Καταστήματα και για πρόσφατα αποφυλακισμένους/ες.
Σχόλιο | Η δυναμικότητα αναφέρεται στον αριθμό των κλινών / χώρων σε μονάδα εσωτερικής διαμονής ή στο μέσο όρο των ατόμων που μπορούν να εξυπηρετηθούν μηνιαίως σε θεραπευτική μονάδα εξωτερικής παραμονής.
Στον Πίνακα 8.2 παρουσιάζονται αναλυτικά οι υπηρεσίες που παρέχονται στους θεραπευόμενους των παραπάνω δομών.
Θεραπευόμενοι
Το 2023, συνολικά 10.893 άτομα2 παρακολούθησαν την κυρίως θεραπευτική φάση. Από αυτά 7.331 άτομα (67.3%) βρίσκονταν ήδη υπό θεραπεία με την έναρξη του έτους, ενώ οι εισαγωγές[13] ανήλθαν σε 3.447 άτομα (31.6%) (μία δομή δεν παρείχε σχετικά στοιχεία). Επιπλέον, το 77.8% των θεραπευόμενων (8.478 άτομα, Γράφημα 8.10) ακολουθούσε θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών, ενώ το υπόλοιπο 22,2% (2.415 άτομα, Γράφημα 8.13) συμμετείχε σε ‘στεγνό’ θεραπευτικό πρόγραμμα.
Ως κύρια ουσία κατάχρησης οι θεραπευόμενοι αναφέρουν κυρίως τα οπιοειδή (9.035 άτομα, 83,8%), οι περισσότεροι εκ των οποίων βρίσκονται σε θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών (8.321 άτομα). Μικρότερος αριθμός θεραπευόμενων αναφέρει την κάνναβη (843 άτομα, 7,8%), σχεδόν όλοι (820 άτομα) στα ‘στεγνά’ προγράμματα, καθώς και κοκαΐνη και άλλα διεγερτικά (640 άτομα, 5,9%). Ενέσιμη χρήση πριν από την ένταξή τους στις μονάδες δήλωσαν 5.361 άτομα (49,2%) σε θεραπεία κατά τη διάρκεια του 2023. Όσον αφορά τα κύρια χαρακτηριστικά των θεραπευομένων για το ίδιο έτος, το 35,5% παρουσιάζει ψυχιατρική συννοσηρότητα[14], το 29,6% έχει εμπλοκή με το ποινικό σύστημα, και το 26,9% είναι άνω των 50 ετών. Στον Πίνακα 8.3 παρουσιάζονται τα ποσοστά και ο συνολικός αριθμός των θεραπευόμενων[15] ανάλογα με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά ή τις ανάγκες τους για το 2023.
[13] Ο αριθμός των ‘εισαγωγών’, αναφέρεται σε άτομα και όχι σε περιστατικά, δεν περιλαμβάνονται δηλαδή επανεισαγωγές των ίδιων ατόμων κατά τη διάρκεια του έτους στην ίδια δομή. Ωστόσο δεν είναι εφικτός ο έλεγχος για τον αποκλεισμό διπλοεγγραφών μεταξύ των διαφορετικών δομών θεραπείας.
[14] Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τη συννοσηρότητα, βλ. επίσης Αντιμετώπιση ψυχιατρικής συννοσηρότητας.
[15] Για τα χαρακτηριστικά των θεραπευομένων, όσον αφορά τις νέες εισαγωγές, βλ. Άτομα που εισέρχονται στη θεραπεία.
Όσον αφορά την έκβαση της θεραπευτικής διαδικασίας, 8.086 θεραπευόμενοι (74,4%) συνέχιζαν την παρακολούθηση του προγράμματος μέχρι το τέλος του 2023, ενώ 502 θεραπευόμενοι (4,6%) ολοκλήρωσαν τη θεραπεία. Οι υπόλοιποι 2.276 θεραπευόμενοι (21,0%) που αποχώρησαν από τα θεραπευτικά προγράμματα είχαν ως κυριότερους λόγους α) την οικειοθελή αποχώρηση (42,2%, 961 άτομα), και β) την πρόωρη χορήγηση εξιτηρίου (30,4%, 691 άτομα) (μία δομή δεν παρείχε σχετικά στοιχεία).
Θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών στην κοινότητα
Η θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών αφορά τη χορήγηση φαρμάκων που ενεργούν στους ίδιους υποδοχείς με τα οπιοειδή, με στόχο τη μείωση της έντονης επιθυμίας των συμπτωμάτων στέρησης και της χρήσης ουσιών. Στην Ελλάδα η θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών προβλέφθηκε το 1993 στον Ν. 2161/1993, ιδρυτικό Νόμο του ΟΚΑΝΑ και οι πρώτες Μονάδες σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη λειτούργησαν το 1996.
Στο πρόγραμμα θεραπείας με αγωνιστές του ΟΚΑΝΑ παρέχεται χορήγηση υποκατάστατων, μεθαδόνης ή βουπρενορφίνης, σε συνδυασμό με ψυχοκοινωνική υποστήριξη και θεραπεία της ψυχιατρικής και σωματικής συννοσηρότητας. Στόχος του προγράμματος είναι η μείωση της χρήσης ουσιών, η υποστήριξη για την απεξάρτηση των ατόμων που το επιθυμούν, καθώς και η αντιμετώπιση των συναφών με τη χρήση προβλημάτων, κοινωνικών και υγείας. Κύρια επιδίωξη αποτελεί η σταθεροποίηση σε ένα κανονικό τρόπο ζωής που θα συνοδεύεται από βελτίωση των οικογενειακών και κοινωνικών σχέσεων, καθώς και από ενδιαφέρον για εκπαίδευση/κατάρτιση, για εργασία και για επαγγελματική αποκατάσταση. Το πρόγραμμα θεραπείας με αγωνιστές αποτελεί ένα βασικό μέτρο μείωσης της βλάβης των επιβλαβών συνεπειών της χρήσης, καθώς υποστηρίζει τη διασφάλιση της δημόσιας υγείας από τη μετάδοση μολυσματικών νοσημάτων και την παροχή φροντίδας σε άτομα με χρόνια και σοβαρά προβλήματα εξάρτησης.
Το δίκτυο των ΜΟΘΕ[16] του ΟΚΑΝΑ αριθμούσε κατά το 2024, 50 Μονάδες σε όλη την Ελλάδα: οκτώ (8) από αυτές τις μονάδες έχουν ως κύρια ουσία χορήγησης τη μεθαδόνη (μονάδες μεθαδόνης) και σαράντα δύο (42) ως κύρια ουσία χορήγησης τη βουπρενορφίνη (μονάδες βουπρενορφίνης) (βλ. Παράρτημα ΙΙ). Επίσης, χορήγηση υποκατάστατου πραγματοποιείται στις τρεις (3) Μονάδες Εντατικής Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης (ΜΕΨΥ[17]) και στα τρία (3) Εξωτερικά Ιατρεία Συνταγογράφησης (ΕΙΣ[18]) (βλ. Παράρτημα ΙΙΙ).
[16] ΜΟΘΕ – Μονάδων Ολοκληρωμένης Θεραπείας της Εξάρτησης. Πρόκειται για πολυφασικές δομές που εξυπηρετούν τις ανάγκες των θεραπευομένων που βρίσκονται στη φάση εισαγωγής, τη φάση αποκατάστασης (σταθεροποίηση), τη φάση υποστηρικτικής φροντίδας και τη φάση ιατρικά επιτηρούμενης απόσυρσης. Όπου οι Μονάδες λειτουργούν χωρίς την αρωγή υποστηρικτικών δομών, οι ΜΟΘΕ αναλαμβάνουν και τις φάσεις προεισαγωγής, ιατρικής συντήρησης και συνεχιζόμενης φροντίδας.
[17] ΜΕΨΥ – Μονάδες Εντατικής Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης. Πρόκειται για μονάδες που εξειδικεύονται στη φάση ιατρικά επιτηρούμενης απόσυρσης, η οποία μεσολαβεί ανάμεσα στις φάσεις θεραπείας και κοινωνικής επανένταξης (σύμφωνα με το πλαίσιο λειτουργίας του ΟΚΑΝΑ αποτελούν επανενταξιακές δομές, διευκολύνοντας τον στόχο της οριστικής και πλήρους απεξάρτησης. Σε αυτή τη φάση παρέχεται συστηματική ψυχοκοινωνική υποστήριξη και/ή χορήγηση υποκατάστατου. Σύμφωνα με το πλαίσιο του ΟΚΑΝΑ εντάσσονται στις δομές κοινωνικής επανένταξης.
[18] ΕΙΣ – Εξωτερικά Ιατρεία Συνταγογράφησης. Πρόκειται για μονάδες που συνταγογραφούνται βουπρενορφίνη ή/και μεθαδόνη σε στατεροποιημένους θεραπευόμενους, οι οποίοι προέρχονται από τις ΜΟΘΕ και προχωρούν στη φάση της συντήρησης. Στα ΕΙΣ πραγματοποιείται κυρίως συνταγογράφηση, δηλαδή μη- επιτηρούμενη χορήγηση των φαρμάκων θεραπείας με αγωνιστές. Σύμφωνα με το πλαίσιο του ΟΚΑΝΑ, εντάσσονται στις επανενταξιακές δομές.
Πρόσβαση και διαθεσιμότητα
Το δίκτυο του προγράμματος θεραπείας με αγωνιστές του ΟΚΑΝΑ εκτείνεται στο μεγαλύτερο μέρος της χώρας, και συγκεκριμένα το 36% των μονάδων βρίσκονται στην Αττική, το 23% στην Κεντρική Μακεδονία ενώ το υπόλοιπο 41% σε διάφορες πόλεις της Ελλάδας.
Η συνολική δυναμικότητα των μονάδων θεραπείας με αγωνιστές οπιοειδών για το 2023 ήταν 7.803 θέσεις (στοιχεία για 51 από τις 54[19] μονάδες) (Γράφημα 8.8).
Όσον αφορά τη λίστα αναμονής για ένταξη στο πρόγραμμα θεραπείας με αγωνιστές, στα τέλη Δεκεμβρίου του 2024 υπήρχαν συνολικά 61 εκκρεμείς αιτήσεις[20] (Γράφημα 8.11). Στην Αθήνα τα νέα θεραπευτικά αιτήματα εξυπηρετούνταν άμεσα καθόλη τη διάρκεια του 2024, με μέγιστο χρόνο αναμονής 2 εβδομάδες. Στη Θεσσαλονίκη, την ίδια περίοδο, υπήρχαν 7 αιτήσεις σε αναμονή, ενώ από στις υπόλοιπες 24 πόλεις όπου λειτουργούν μονάδες θεραπείας με αγωνιστές, λίστα αναμονής υπήρχε μόνο σε 4 πόλεις: Πάτρα (1 άτομο), Καλαμάτα (20 άτομα), Βέροια (8 άτομα) και Χαλκίδα (8 άτομα). Στις υπόλοιπες μονάδες της χώρας δεν υπήρχαν αιτήματα σε αναμονή.
[19] Πρόκειται για τις 50 ΜΟΘΕ , τρία ΕΙΣ καιμία ΜΕΨΥ που ανταποκρίθηκαν στο σύστημα τεκμηρίωσης και πληροφόρησης του ΕΚΤΕΠΝ το συγκεκριμένο έτος αναφοράς.
[20] Τα στοιχεία που δίνει ο ΟΚΑΝΑ αφορούν αιτούντες που δεν έχουν ακόμη κληθεί για ένταξη στο πρόγραμμα θεραπείας με αγωνιστές και ο αριθμός τους ποικίλλει κατά τη διάρκεια του έτους. Αιτούντες που έχουν κληθεί αλλά δεν ανταποκρίθηκαν για διάφορους λόγους (θάνατος, φυλάκιση, αλλαγή κατοικίας κτλ.) δεν συμπεριλαμβάνονται στη λίστα αναμονής.
Θεραπευόμενοι
Ο συνολικός αριθμός των ατόμων σε θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών το 2023 ανήλθε σε 8.478, εκ των οποίων το 22,6% (1.914 άτομα) βρισκόταν στις μονάδες μεθαδόνης και το 77,4% (6.564 άτομα) σε μονάδες βουπρενορφίνης. Από το σύνολο των εισαγωγών (1.854 άτομα) κατά το ίδιο έτος, ποσοστό 20,7% πραγματοποιήθηκε σε μονάδες μεθαδόνης και 79,3% σε μονάδες βουπρενορφίνης. (Γράφημα 8.8).
*Δεν υπάρχουν στοιχεία για 115 άτομα αναφορικά με το αν βρίσκονταν ήδη ή εισήλθαν σε θεραπεία κατά το έτος 2023.
Όσον αφορά τη γεωγραφική κατανομή των θεραπευόμενων το 2023, το 39% (3.311 άτομα) βρίσκονταν σε μονάδες της Αττικής, 2.944 άτομα (35%) βρίσκονταν σε μονάδες που λειτουργούν σε άλλες πόλεις της Ελλάδας, ενώ οι υπόλοιποι θεραπευόμενοι (26%, 2.223 άτομα) βρίσκονταν σε μονάδες στη Κεντρική Μακεδονία (Γράφημα 8.9).
Ως προς την έκβαση της θεραπευτικής διαδικασίας, τουλάχιστον 8 στα 10 άτομα που βρισκόταν σε θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών το 2023, συνέχιζαν τη θεραπεία μέχρι το τέλος του έτους (82,9%, 7.004 άτομα), ενώ οι έξοδοι από το πρόγραμμα αντιστοιχούν περίπου στο 1/5 (17,1%, 1.445 άτομα) του αριθμού των ατόμων αυτών (μία δομή δεν παρείχε σχετικά στοιχεία).
Σε αυτό το σημείο, αξίζει να σημειωθεί ότι το πρόγραμμα θεραπείας με αγωνιστές είναι, κατά κανόνα, μακράς διάρκειας. Το 2023, τουλάχιστον το 78,3% (6.302 άτομα) των θεραπευόμενων παρέμενε σε θεραπεία για διάστημα μεγαλύτερο του έτους (μη διαθέσιμα στοιχεία αναφορικά με τη διάρκεια θεραπείας για 431 άτομα) (Πίνακας 8.5).
Ως προς τα χαρακτηριστικά των ατόμων[21] σε θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών το 2023, 4.731 άτομα (55,8%) δήλωσαν ενέσιμη χρήση πριν την ένταξή τους στο πρόγραμμα. Επιπλέον όπως φαίνεται και στον Πίνακα 8.4, 3 στους 4 (62,7%) θεραπευόμενους ήταν πάνω από 45 ετών, ενώ σχεδόν 7 στους 10 παραμένουν σε θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών για διάστημα περισσότερο των 2 ετών (Πίνακας 8.4 και 8.5).
[21] Για τα χαρακτηριστικά των θεραπευομένων, όσον αφορά τις νέες εισαγωγές, βλ. Άτομα που εισέρχονται στη θεραπεία.
Διαχρονικές τάσεις
Η τάση σταθεροποίησης που παρατηρούνταν την περίοδο πριν την πανδημία τόσο στη δυναμικότητα όσο και τον αριθμό των θεραπευόμενων, φαίνεται να έχει ανακοπεί αρχικά λόγω των περιοριστικών μέτρων της πανδημίας covid19, και στη συνέχεια λόγω της αύξησης των αιτημάτων για θεραπεία από κάνναβη και κοκαΐνη/διεγερτικά (Γράφημα 3.6). Αν και το 2023, παρατηρείται αύξηση των εισαγωγών, ο συνολικός αριθμός των θεραπευομένων μειώνεται. Η αύξηση των εισαγωγών φαίνεται να οφείλεται κυρίως σε ανακατανομή του ήδη υπάρχοντος πληθυσμού λόγω παύσης λειτουργίας ή μη αποστολής στοιχείων από κάποιες μονάδες, παρά σε πραγματική αύξηση νέων εισαγωγών. Συνεπώς η αύξηση των εισαγωγών πρέπει να ερμηνεύεται με προσοχή, καθώς αντανακλά κυρίως μεταφορά θεραπευομένων και όχι αυξημένη ζήτηση για θεραπεία (Γράφημα 8.10).
*Δεν υπάρχουν στοιχεία για 115 άτομα αναφορικά με το αν βρίσκονταν ήδη ή εισήλθαν σε θεραπεία κατά το 2023.
‘Στεγνά’ θεραπευτικά προγράμματα – Θεραπεία ψυχοκοινωνικής υποστήριξης στην κοινότητα
Η πλειονότητα των ‘στεγνών’ θεραπευτικών προγραμμάτων, είτε εσωτερικής διαμονής είτε εξωτερικής παραμονής, ακολουθεί πολυφασικό θεραπευτικό σχήμα που περιλαμβάνει: α) τη φάση προετοιμασίας με ενημέρωση και κινητοποίηση για ένταξη σε δομή κυρίως θεραπείας, παράλληλα με την παροχή συμβουλευτικής, (βλ. Υπηρεσίες συμβουλευτικής στο πλαίσιο των ‘στεγνών’ θεραπευτικών προγραμμάτων στην κοινότητα), β) τη φάση της κυρίως θεραπείας, και γ) τη φάση της κοινωνικής επανένταξης. Κύριοι στόχοι των ‘στεγνών’ προγραμμάτων είναι η πλήρης αποχή από τη χρήση ουσιών, η βελτίωση των ατομικών και κοινωνικών δεξιοτήτων, η βελτίωση της κατάστασης της υγείας των θεραπευομένων, η ενίσχυση των οικογενειακών και κοινωνικών σχέσεων, η μείωση της παραβατικής συμπεριφοράς και η επαγγελματική κατάρτιση.
Πρόσβαση και διαθεσιμότητα
Από τα 55 ‘στεγνά’ θεραπευτικά προγράμματα που λειτουργούσαν στη χώρα στα τέλη του 2024, σχεδόν τα μισά (n=26) ανήκαν στο ΚΕΘΕΑ. Τα υπόλοιπα μοιράζονταν στο 18 ΑΝΩ (ΨΝΑ), στα προγράμματα του ΨΝΘ, στον ΟΚΑΝΑ και άλλους φορείς (αναλυτικά βλ. Παράρτημα ΙΙ). Η συνολική δυναμικότητα της κυρίως θεραπευτικής φάσης των ‘στεγνών’ προγραμμάτων[2], για το 2023 ήταν 2.269 θέσεις (για τα 48 από τα 50 προγράμματα που παρείχαν στοιχεία) (Γραφήματα 8.12 και 8.13). Τον μεγαλύτερο αριθμό σε προσφερόμενες θέσεις διαθέτουν οι δομές εξωτερικής παραμονής (86%, 1.952 θέσεις), έναντι των αντίστοιχων εσωτερικής διαμονής (14%, 317 θέσεις).
Θεραπευόμενοι
Το 2023 συνολικά 2.415 άτομα παρακολούθησαν την κυρίως φάση των ‘στεγνών’ θεραπευτικών προγραμμάτων, με 7 στους 10 περίπου (66%, 1.593 άτομα) να αποτελούν εισαγωγές που πραγματοποιήθηκαν μέσα στο έτος. Πάνω από τα τρία πέμπτα των εισαγωγών (65,4%) σημειώθηκαν σε δομές εξωτερικής παραμονής ενηλίκων, ενώ ακολουθούν οι εισαγωγές σε δομές εσωτερικής διαμονής ενηλίκων (22,4%) και εκείνες σε προγράμματα εφήβων και νεαρών ενηλίκων (12,2%). (Γράφημα 8.12).
[22] Πρόκειται για τα ‘στεγνά’ θεραπευτικά προγράμματα που ανταποκρίθηκαν στο σύστημα τεκμηρίωσης και πληροφόρησης του ΕΚΤΕΠΝ το συγκεκριμένο έτος αναφοράς.
Όσον αφορά την έκβαση της θεραπευτικής διαδικασίας, από τους θεραπευόμενους των ‘στεγνών’ θεραπευτικών προγραμμάτων το 2023 ποσοστό 44,8% (1.082 άτομα) συνέχιζαν τη θεραπεία μέχρι το τέλος του 2023[23], ποσοστό 18,1% (438 άτομα) ολοκλήρωσε τη θεραπεία, ενώ το υπόλοιπο 37,1% (895 άτομα) εξήλθε από το πρόγραμμα, κυρίως λόγω οικειοθελούς αποχώρησης (69,6%, 623 άτομα).
[23] Το ποσοστό αυτό αφορά θεραπευομένους στους οποίους η θεραπευτική διαδικασία βρισκόταν ακόμα σε εξέλιξη, λόγω της χρονικής στιγμής της εισαγωγής τους στο πρόγραμμα και της προγραμματισμένης διάρκειας θεραπείας.
Διαχρονικές τάσεις
Κατά την περίοδο 2002-2019, ο αριθμός των θεραπευομένων στα ‘στεγνά’ θεραπευτικά προγράμματα παρέμενε σχετικά σταθερός. Η μείωση που καταγράφηκε κατά τη διετία 2020-2021 , συνδέεται με την αναστάτωση που προκάλεσαν οι περιορισμοί λόγω της πανδημίας covid19 (Γράφημα 8.13). Από το 2021, ωστόσο, παρατηρείται αύξηση τόσο στη δυναμικότητα όσο και στον αριθμό των θεραπευομένων, κυρίως λόγω της αύξησης των αιτημάτων για θεραπεία που σχετίζονται με τη χρήση κάνναβης και κοκαϊνης/διεγερτικών (βλ. Γράφημα 3.6).
Υπηρεσίες θεραπείας στα Σωφρονιστικά Καταστήματα και για πρόσφατα αποφυλακισμένους/ες
Υπηρεσίες θεραπείας για κρατούμενους/ες σε Σωφρονιστικά Καταστήματα
Στα τέλη του 2024 λειτουργούσαν επτά (7) προγράμματα θεραπείας[24] στα Σωφρονιστικά Καταστήματα της χώρας: το Κέντρο Απεξάρτησης Τοξικομανών Κρατουμένων – ΚΑΤΚ, του Υπουργείου Προστασίας του Πολίτη, τέσσερα (4) θεραπευτικά προγράμματα απεξάρτησης του ΚΕΘΕΑ και δύο (2) ΜΟΘΕ του ΟΚΑΝΑ. Τα προγράμματα αυτά, δυναμικότητας 150 θέσεων το 2023 (για 5 από τα 7 προγράμματα, καθώς 2 προγράμματα δεν έδωσαν σχετικά στοιχεία), λειτουργούν σε 5 Σωφρονιστικά Καταστήματα στις Περιφερειακές Ενότητες Αττικής, Βοιωτίας, Θεσσαλονίκης και Αχαΐας.
Κατά τη διάρκεια του 2023 συμμετείχαν συνολικά 382 κρατούμενοι/ες, εκ των οποίων το 57,6% (220 κρατούμενοι/ες) ήταν νεοεισερχόμενοι/ες, ενώ το υπόλοιπο 42,4% (162 κρατούμενοι) βρίσκονταν ήδη υπό θεραπεία με την έναρξη του έτους. Κατά την περίοδο 2010-2018, ο αριθμός των κρατουμένων παρουσίαζε ανοδική τάση, η οποία ανακόπηκε το 2019 (Γράφημα 8.15).
[24] Πρόκειται για δομημένα θεραπευτικά προγράμματα που λειτουργούν εντός των Σωφρονιστικών Καταστημάτων και προσφέρουν θεραπευτικές υπηρεσίες στους κρατούμενους / στις κρατούμενες σε καθημερινή βάση.
Το 2023, η πλειονότητα των κρατουμένων σε θεραπεία δήλωσε ως κύρια ουσία εξάρτησης τα οπιοειδή (58,6%, 224 άτομα). Μικρότερα ποσοστά συγκεντρώνουν η κοκαΐνη και τα άλλα διεγερτικά (22%, 84 άτομα), η πολυχρήση ουσιών (9,7%, 37 άτομα), και η κάνναβη (7,1%, 27 άτομα). Το 19,6% των ατόμων (75 άτομα) ανέφερε ενέσιμη χρήση ουσιών πριν την ένταξή τους σε θεραπεία. Σχεδόν 1 στους 10 κρατούμενους/ες που βρίσκονταν σε θεραπεία ήταν άνω των 50 ετών, ενώ ένας στους 4 παρουσιάζει ψυχιατρική συννοσηρότητα.
Με βάση τα στοιχεία έκβασης των προγραμμάτων θεραπείας στα Σωφρονιστικά Καταστήματα για το έτος 2023, περίπου οι μισοί κρατούμενοι/ες (49,2%, 188 άτομα) συνέχισαν την παρακολούθηση του προγράμματος μέχρι το τέλος του έτους. Σχεδόν ένας στους 10 αποφυλακίστηκε και παραπέμφθηκε σε πρόγραμμα για πρόσφατα αποφυλακισμένους/ες (8,9%, 34 άτομα), ενώ το 2,1% (8 άτομα) ολοκλήρωσε τη θεραπεία . Περίπου δύο στους 10 αποχώρησαν οικειοθελώς (18,3%, 70 άτομα), και ένα μικρότερο ποσοστό διέκοψε λόγω πρόωρης χορήγησης εξιτηρίου (12,3%, 47 άτομα).
Έξι από τα 7 προγράμματα θεραπείας που λειτουργούν στα Σωφρονιστικά Καταστήματα της χώρας προσφέρουν υπηρεσίες πρόληψης της υποτροπής στους θεραπευόμενούς/ες τους, επανεξέτασης για HIV/AIDS, Ηπατίτιδα Β και Ηπατίτιδα C, αντιρετροϊκή θεραπεία (ART) για HIV/AIDS, θεραπεία Ηπατίτιδας C και εμβόλιο για την πρόληψη της Ηπατίτιδας Β.
Όσον αφορά τις δύο (2) ΜΟΘΕ του ΟΚΑΝΑ που λειτουργούν σε Σωφρονιστικά Καταστήματα στον Κορυδαλλό και στον Άγιο Στέφανο Αχαΐας στα τέλη του 2024 εκκρεμούσαν συνολικά 233 αιτήσεις (113 στο Κατάστημα Κράτησης Κορυδαλλού και 120 στο Κατάστημα Κράτησης Αγίου Στεφάνου).
Υπηρεσίες θεραπείας για πρόσφατα αποφυλακισμένους/ες
Το 2023, τα 3 εξειδικευμένα προγράμματα θεραπείας για αποφυλακισμένους/ες που λειτουργούν στη χώρα παρακολούθησαν συνολικά 127 άτομα, εκ των οποίων το 74% εισήχθησαν σε θεραπεία κατά τη διάρκεια του έτους. Από αυτά, το 44,1% ανέφεραν ενέσιμη χρήση, ενώ το 11% ήταν άνω των 50 ετών.
Με βάση τα στοιχεία έκβασης, το 9,4% (12 άτομα) των αποφυλακισμένων ολοκλήρωσε τη θεραπεία, ενώ το 33,1% (42 άτομα) συνέχισε μέχρι το τέλος του έτους, ενώ το 44,9% (57 άτομα) αποχώρησε οικειοθελώς από το πρόγραμμα. Ένα μικρότερο ποσοστό (12,6%) διέκοψε τη θεραπεία λόγω πρόωρης χορήγησης εξιτηρίου ή παραπομπής σε άλλη δομή.
Εκτός από τα εξειδικευμένα προγράμματα, οι πρόσφατα αποφυλακισμένοι/ες, καθώς και εκείνοι/ες που έχουν εμπλοκή με το ποινικό σύστημα[25], έχουν τη δυνατότητα εισαγωγής σε οποιοδήποτε από τα προγράμματα θεραπείας που λειτουργούν στη χώρα. Πιο συγκεκριμένα, το 2023, έγιναν δεκτοί από το σύνολο των δομών θεραπείας που λειτουργούν στη χώρα, τουλάχιστον 196 πρόσφατα αποφυλακισμένοι/ες, ενώ συνολικά 3.220 θεραπευόμενοι/ες είχαν εμπλοκή με το ποινικό σύστημα (29,6% του συνολικού αριθμού των θεραπευόμενων σε δομές θεραπείας).
[25] Υπό δικαστική επιτήρηση ή αναστολή/ εκκρεμότητα δίκης ή απόφασης δικαστηρίου/ υπόδικοι.
Μονάδες σωματικής αποτοξίνωσης
Έως το 2019, στη χώρα λειτουργούσε μία εξειδικευμένη δομή σωματικής αποτοξίνωσης, στο πλαίσιο του Τμήματος Αποκατάστασης Εξαρτημένων ΙΑΝΟΣ (ΨΝΘ). Το 2019 ξεκίνησαν τη λειτουργία τους η Μονάδα Σωματικής Αποτοξίνωσης της Μονάδας Απεξάρτησης ΔΙΑΠΛΟΥΣ στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Κέρκυρας και η Μονάδα Σωματικής Αποτοξίνωσης από ναρκωτικά του Πολυδύναμου Κέντρου Αντιμετώπισης Αλκοολικών και Κρίσης των Χρηστών Ναρκωτικών στο Γ.Ν. Χατζηκώστα, με τις εισαγωγές στην δεύτερη να αναστέλλονται από τον Μάρτιο του 2020 έως τον Ιούλιο του 2023 λόγω της πανδημίας covid19. Τον Ιούλιο του 2022 εγκαινιάστηκε η Μονάδα Σωματικής Αποτοξίνωσης του ΨΝΑ, αποτέλεσμα συνεργασίας της Μονάδας Απεξάρτησης Τοξικομανών 18 ΑΝΩ (ΨΝΑ), του ΟΚΑΝΑ και του ΚΕΘΕΑ.
Βασικός στόχος των Μονάδων Σωματικής Αποτοξίνωσης είναι η παροχή φαρμακευτικής βοήθειας σε άτομα που κάνουν χρήση ουσιών –κυρίως ηρωίνης, αλλά και άλλων ουσιών– για την αντιμετώπιση των σωματικών στερητικών συμπτωμάτων. Παράλληλα επιδιώκεται η ενημέρωση για θέματα υγείας, η πρόληψη της υποτροπής, και η προετοιμασία για τη φάση της θεραπείας μέσω ομάδων ψυχοθεραπείας.
Το 2023, η δυναμικότητα τριών[26] εκ των τεσσάρων Μονάδων Σωματικής Αποτοξίνωσης ήταν 51 άτομα ανά μήνα με μέση προγραμματισμένη διάρκειά 25 ημέρες. Οι μονάδες παρείχαν υπηρεσίες σε 480 άτομα, εκ των οποίων τα 462 αποτελούσαν εισαγωγές του ίδιου έτους. Όσον αφορά την έκβαση της θεραπείας, το 32,7% ολοκλήρωσε την αποτοξίνωση, το 29,4% αποχώρησε οικειοθελώς, το 23,3% παραπέμφθηκε, ενώ το 11,7% έλαβε πρόωρη χορήγηση εξιτηρίου.
[26] Πρόκειται για τις Μονάδες Σωματικής Αποτοξίνωσης που ανταποκρίθηκαν στο σύστημα τεκμηρίωσης και πληροφόρησης του ΕΚΤΕΠΝ το συγκεκριμένο έτος αναφοράς.
Πρόγραμμα προαγωγής αυτοβοήθειας του ΑΠΘ
Το Πρόγραμμα Προαγωγής Αυτοβοήθειας (ΠΠΑ) του Τμήματος Ψυχολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ) λειτουργεί, με τη χρηματοδότηση του Υπουργείου Υγείας και τη συνεργασία του ΕΟΠΑΕ, σε 4 πόλεις της Ελλάδας: Θεσσαλονίκη (από το 2001), Χανιά (από το 2012), Λάρισα (από το 2015) και Σητεία (από το 2008 έως το 2023).
Βασικός στόχος του ΠΠΑ είναι η υποστήριξη ανθρώπων με πρόβλημα εξάρτησης από ψυχοδραστικές ουσίες καθώς και του συγγενικού και φιλικού τους περιβάλλοντος μέσω της προαγωγής αυτοβοήθειας / αλληλοβοήθειας. Η προσέγγιση αυτή αποτελεί διεθνώς τον τρίτο πυλώνα αντιμετώπισης της εξάρτησης συμπληρωματικά στα ‘στεγνά’ θεραπευτικά προγράμματα και στη θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών.
Το 2023 το ΠΠΑ παρείχε υποστήριξη σε 461 άτομα με προβλήματα εξάρτησης (312 στη Θεσσαλονίκη, 119 στη Λάρισα, 24 στα Χανιά και 6 στη Σητεία), εκ των οποίων 180 αντιμετώπιζαν πρόβλημα εξάρτησης από ναρκωτικά. Επιπλέον, το πρόγραμμα παρείχε υποστήριξη σε 274 γονείς/συγγενείς ανθρώπων με πρόβλημα εξάρτησης (146 στην Θεσσαλονίκη, 81 στην Λάρισα, 45 στα Χανιά και 2 στην Σητεία).
Αντιμετώπιση προβλημάτων υγείας των θεραπευόμενων στους φορείς θεραπείας
Διάγνωση, εμβολιασμός και θεραπεία λοιμωδών νοσημάτων
Οι φορείς θεραπείας που λειτουργούν σύμφωνα με τον του Ν.4139/20131 παρέχουν στα άτομα που εισέρχονται σε θεραπεία για τα ναρκωτικά, διαγνωστικές εξετάσεις για λοιμώδη νοσήματα, όπως HIV/AIDS, ηπατίτιδες[27], και συνταγογραφούν εμβόλια για την Ηπατίτιδα Α και την Ηπατίτιδα Β σε όσους δεν έχουν εμβολιασθεί. Σύμφωνα με το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμού Ενηλίκων οι χρήστες ουσιών ανήκουν στις ομάδες που συστήνονται να εμβολιάζονται για τα δύο αυτά νοσήματα εάν δεν έχουν εμβολιασθεί στην παιδική τους ηλικία, καθώς διατρέχουν σοβαρό κίνδυνο να νοσήσουν.
Για τη θεραπεία της Ηπατίτιδας C και του HIV/AIDS, το ιατρικό/θεραπευτικό προσωπικό των φορέων παραπέμπει τους ωφελούμενους με HIV ή HCV λοίμωξη στις Μονάδες Ειδικών Λοιμώξεων (ΜΕΛ) ή στα ηπατολογικά ιατρεία των δημόσιων νοσοκομείων.[28]
Το 2022, ο ΟΚΑΝΑ σε συνεργασία με την Ελληνική Εταιρεία για τη Μελέτη του Ήπατος (ΕΕΜΗ) και την υποστήριξη της Gilead ξεκίνησαν το πρόγραμμα ΤΙΤΥΟΣ για την άμεση και ασφαλή θεραπεία της χρόνιας Ηπατίτιδας C σε όλους τους θεραπευόμενους με αγωνιστές οπιοειδών. Οι κυριότερες δράσεις του προγράμματος αφορούν στην χαρτογράφηση των σχετικών αναγκών των μονάδων θεραπείας με αγωνιστές οπιοειδών και των ηπατολόγων αναφοράς στις περιοχές όπου λειτουργούν αυτές οι μονάδες, καθώς και στην εφαρμογή τοπικών προγραμμάτων μικρο-εξάλειψης[28] με τη χρήση όλων των δυνατών μέσων (π.χ. τηλε-ιατρική).
Το 2024, συνεχίστηκε η υλοποίηση του προγράμματος ΤΙΤΥΟΣ, μέσω του οποίου έχει επιταχυνθεί η διαδικασία χορήγησης θεραπείας στις δομές της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης, ενώ πραγματοποιήθηκαν εξορμήσεις διεπιστημονικά στελεχωμένης ομάδας στις ΜΟΘΕ Βόλου, Δράμας, Καβάλας, Καλαμάτας, Κατερίνης, Λαμίας, Λάρισας, Πύργου, Ρόδου, Σερρών, Τρικάλων και Χανίων. Από τα 6.374 άτομα για τα οποία υπήρχαν διαθέσιμα στοιχεία για Ηπατίτιδα και βρίσκονταν σε ΜΟΘΕ, η συντριπτική πλειονότητα (6.150 άτομα) είχε υποβληθεί σε έλεγχο για το αντίσωμα της Ηπατίτιδας C (AntiHCV), ενώ σε 4.075 άτομα καταγράφηκε AntiHCV(+). Το 76,7% αυτών είχε εξεταστεί με εξέταση PCR και 2.450 άτομα βρέθηκαν με θετικό ιικό φορτίο (HCVRNA). Μέχρι το 2024, θεραπεία για την Ηπατίτιδα C είχαν λάβει συνολικά 2.099 άτομα, εκ των οποίων 1.225 με νεότερα αντιικά φάρμακα (DAAs). Έλεγχος ανταπόκρισης στη θεραπεία αναφέρεται σε 1.280 άτομα, ενώ σε 1.229 εξ αυτών καταγράφεται μόνιμη ιολογική ανταπόκριση (SVR)[30].
[27] Οι φορείς θεραπείας πραγματοποιούν διαγνωστικές εξετάσεις στους θεραπευομένους τους, καθώς και σε άτομα που κάνουν χρήση ουσιών και δεν παρακολουθούν κάποιο θεραπευτικό πρόγραμμα. Διαγνωστικές εξετάσεις πραγματοποιούν επίσης οργανισμοί και ΜΚΟ κοινωνικής φροντίδας (ΜΚΟ PRAKSIS, ΣΟΕ ΘΕΤΙΚΗ ΦΩΝΗ, ΣΑΗΕ ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ, MKO ΓΙΑΤΡΟΙ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ) στους οποίους τα άτομα που κάνουν χρήση ουσιών απευθύνονται για θέματα υγείας. Για στοιχεία και περισσότερες πληροφορίες, βλ. Μείωση της βλάβης.
[28] Για στοιχεία σχετικά με τον αριθμό των ατόμων που είναι HIV θετικοί λόγω ενέσιμης χρήσης ουσιών και λαμβάνουν αντιρετροϊκή θεραπεία, βλ. Κεφάλαιο 4: Λοιμώδη νοσήματα και ψυχιατρική συννοσηρότητα. Επίσης, για την παροχή θεραπείας για την Ηπατίτιδα Β και C, καθώς και του HIV, σε άτομα που κάνουν χρήση ουσιών και δεν παρακολουθούν κάποιο θεραπευτικό πρόγραμμα, βλ. Μείωση της βλάβης.
[29] Πρόγραμμα μικρο-εξάλειψης: Εφαρμόζεται για την αντιμετώπιση της Ηπατίτιδας C σε συγκεκριμένους πληθυσμούς ή σε τοπικό επίπεδο, όπως σε ομάδες υψηλού κινδύνου που προσεγγίζουν δύσκολα τις υπηρεσίες υγείας (π.χ. άτομα που κάνουν ενέσιμη χρήση ουσιών) ή σε απομακρυσμένες περιοχές όπου η πρόσβαση σε οργανωμένες δομές υγείας (π.χ. Δημόσιο νοσοκομείο) είναι δύσκολη.
[30] Στοιχεία ΟΚΑΝΑ.
Αντιμετώπιση παθολογικών και οδοντιατρικών προβλημάτων
Παθολογικά και οδοντιατρικά προβλήματα αντιμετωπίζονται στις ιατρικές υπηρεσίες των φορέων θεραπείας για τις εξαρτήσεις του ΟΚΑΝΑ, του ΚΕΘΕΑ και του Τμήματος Αποκατάστασης Εξαρτημένων ΙΑΝΟΣ (ΨΝΘ) τόσο για άτομα που εισέρχονται σε θεραπεία όσο και για χρήστες ουσιών εκτός θεραπευτικού προγράμματος. Οι φορείς διαθέτουν εξοπλισμένα ιατρεία και εξειδικευμένο προσωπικό για παροχή πρωτοβάθμιας φροντίδας και παραπέμπουν σε δημόσια νοσοκομεία, όποτε απαιτείται ειδική ή πιο εξειδικευμένη φροντίδα.
Παράλληλα, ιατρικές υπηρεσίες σε άτομα με προβλήματα χρήσης ουσιών παρέχονται και από ΜΚΟ, όπως η PRAKSIS, οι Γιατροί του Κόσμου και ο Σύλλογος Οροθετικών Ελλάδος ΘΕΤΙΚΗ ΦΩΝΗ.
Για περισσότερες πληροφορίες και στοιχεία για τις ιατρικές υπηρεσίες των φορέων θεραπείας και των ΜΚΟ, βλ. Μείωση της βλάβης.
Αντιμετώπιση ψυχιατρικής συννοσηρότητας
Η ψυχιατρική συννοσηρότητα αποτελεί συχνό χαρακτηριστικό των ατόμων με προβλήματα χρήσης ουσιών, και συνδέεται με αυξημένες ανάγκες φροντίδας και θεραπευτικής υποστήριξης. Το 2023, 4.078 άτομα με συννοσηρότητα βρίσκονταν σε θεραπεία σε 117 δομές, αντιστοιχώντας στο 34,3% του συνόλου των θεραπευόμενων (n=11.882), συμπεριλαμβανομένων μονάδων σωματικής αποτοξίνωσης και προγραμμάτων στα σωφρονιστικά καταστήματα.
Τα εν λόγω άτομα μπορούν να ενταχθούν σε όλα τα προγράμματα θεραπείας για την αντιμετώπιση της ουσιοεξάρτησης που λειτουργούν στη χώρα. Επιπλέον, λειτουργούν εξειδικευμένες δομές διπλής διάγνωσης, που παρέχουν προσαρμοσμένη θεραπευτική φροντίδα σε άτομα με ταυτόχρονη παρουσία ψυχιατρικής διαταραχής και διαταραχής χρήσης ουσιών. Συγκεκριμένα, Μονάδες ή Προγράμματα Διπλής Διάγνωσης λειτουργούν στο Τμήμα Αποκατάστασης Εξαρτημένων ΙΑΝΟΣ και στο Πρόγραμμα Εναλλακτικής Θεραπείας Εξαρτημένων Ατόμων ΑΡΓΩ του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης (ΨΝΘ), καθώς και στη Μονάδα Απεξάρτησης 18 ΑΝΩ του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Αττικής (ΨΝΑ). Κατά το διάστημα 2021-2022, ξεκίνησε η λειτουργία επιπλέον τριών μονάδων διπλής διάγνωσης στα Θεραπευτικά Προγράμματα ΙΘΑΚΗ, ΑΡΙΑΔΝΗ και στο Πρόγραμμα ΕΞΕΛΙΞΙΣ του ΚΕΘΕΑ, στο Ηράκλειο Κρήτης, στη Θεσσαλονίκη και στην Αθήνα αντίστοιχα. Το 2023, στις πέντε μονάδες διπλής διάγνωσης που λειτουργούν στα προγράμματα του ΨΝΘ και του ΚΕΘΕΑ βρίσκονταν σε θεραπεία συνολικά 336 άτομα με προβλήματα χρήσης ουσιών και ψυχιατρική συννοσηρότητα [31].
Ψυχιατρική εκτίμηση και διάγνωση παρέχουν επίσης οι υπηρεσίες άμεσης πρόσβασης του ΚΕΘΕΑ, του ΟΚΑΝΑ και της ΜΚΟ Γιατροί του Κόσμου στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη. Για περισσότερες πληροφορίες και στοιχεία σχετικά με τις υπηρεσίες αυτές, βλ. Κεφάλαιο 10: Μείωση της βλάβης.
[31] Πρόκειται για τις Μονάδες Διπλής Διάγνωσης που ανταποκρίθηκαν στο σύστημα τεκμηρίωσης και πληροφόρησης του ΕΚΤΕΠΝ το συγκεκριμένο έτος αναφοράς.
ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ
Το Σύστημα Τεκμηρίωσης και Πληροφόρησης του ΕΚΤΕΠΝ στον τομέα της Θεραπείας
Μια από τις βασικές δραστηριότητες του ΕΚΤΕΠΝ είναι η συλλογή και η προώθηση συγκρίσιμων στοιχείων σχετικά με τις υπηρεσίες συμβουλευτικής και κυρίως θεραπείας για την αντιμετώπιση της ουσιοεξάρτησης.
Όσον αφορά τις υπηρεσίες συμβουλευτικής, για τη συλλογή σχετικών στοιχείων χρησιμοποιείται το Ερωτηματολόγιο Συμβουλευτικού Κέντρου, το οποίο δημιουργήθηκε το 2011. Το συγκεκριμένο ερωτηματολόγιο συμπληρώνεται από κάθε κέντρο χωριστά μία φορά το χρόνο και σε αυτό συλλέγονται πληροφορίες που αφορούν τα χαρακτηριστικά των κέντρων, καθώς και συγκεντρωτικά στοιχεία για τους θεραπευόμενους. Τα στοιχεία που παρουσιάζονται στην παρούσα Έκθεση σχετικά με τις υπηρεσίες συμβουλευτικής προέρχονται κατά κύριο λόγο από την ανάλυση και την επεξεργασία των στοιχείων που απέστειλαν 55 συμβουλευτικά κέντρα που λειτουργούν πανελλαδικά, συμπεριλαμβανομένων των δύο (2) εξειδικευμένων συμβουλευτικών κέντρων που απευθύνονται σε πρόσφατα αποφυλακισμένα άτομα που κάνουν χρήση ουσιών.
Όσον αφορά τις υπηρεσίες θεραπείας, για τη συλλογή σχετικών στοιχείων από τους φορείς το ΕΚΤΕΠΝ χρησιμοποιεί το Ερωτηματολόγιο για τη Θεραπεία, το οποίο αποτελεί την 7η αναθεωρημένη εκδοχή (Φεβρουάριος 2024) του πρωτότυπου ερωτηματολογίου TUF A (Treatment Unit Form Α, έκδοση Ιουνίου 1997) και έχει διαμορφωθεί στα πρότυπα του Ευρωπαϊκού Ερωτηματολογίου Διερεύνησης Δομών EFSQ (European Facility Survey Questionnaire, 2014) του EUDA. Το Ερωτηματολόγιο για τη Θεραπεία συμπληρώνεται από κάθε δομή που παρέχει θεραπεία μία φορά το χρόνο και σε αυτό συλλέγονται πληροφορίες για τις υπηρεσίες που παρέχονται, καθώς και συγκεντρωτικά στοιχεία για τους θεραπευομένους.
Τα στοιχεία που παρουσιάζονται στην παρούσα Έκθεση σχετικά με τις υπηρεσίες θεραπείας προέρχονται κατά κύριο λόγο από την ανάλυση και την επεξεργασία των ερωτηματολογίων που συμπλήρωσαν 104 δομές θεραπείας που λειτουργούν πανελλαδικά στην κοινότητα και δέκα προγράμματα που λειτουργούν στο πλαίσιο του σωφρονιστικού συστήματος. Από τις συνολικά 114 δομές στην κοινότητα και στο πλαίσιο του σωφρονιστικού συστήματος, εξαιρούνται οι Μονάδες Σωματικής Αποτοξίνωσης και οι δομές του Προγράμματος Προαγωγής Αυτοβοήθειας (ΠΠΑ) του ΑΠΘ που περιγράφονται χωριστά στις αντίστοιχες ενότητες του παρόντος Κεφαλαίου.
Πρέπει να σημειωθεί ότι, λόγω των συγκεντρωτικών στοιχείων που συλλέγονται από τις δομές συμβουλευτικής και θεραπείας, είναι αδύνατον να ελεγχθούν και να αποφευχθούν τυχόν διπλοεγγραφές ατόμων σε διαφορετικές δομές. Επίσης, όσον αφορά τα διαχρονικά γραφήματα του παρόντος Κεφαλαίου, δεν παρουσιάζονται στοιχεία για το έτος 2007, καθώς το 2008 (έτος συλλογής στοιχείων για το 2007) η λειτουργία του ΕΚΤΕΠΝ είχε ανασταλεί.
