Κατανάλωση οινοπνευματωδών στον πληθυσμό

Κατανάλωση αλκοόλ-Στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) για την Ελλάδα

Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΠΟΥ, για το 2022, στην Ελλάδα η κατά κεφαλή κατανάλωση αλκοόλ για άτομα ηλικίας 15+ ετών ανήλθε στα 7 λίτρα αλκοόλ μειωμένη κατά 2% σε σύγκριση με δέκα χρόνια νωρίτερα (2012).

Όσο αφορά στις διαφορές μεταξύ των δύο φύλων, σύμφωνα με στοιχεία του 2019 (τελευταία διαθέσιμα στοιχεία), οι άνδρες κατανάλωναν σχεδόν 4 φορές μεγαλύτερη ποσότητα καθαρού αλκοόλ (11,3 λίτρα) σε σύγκριση με τις γυναίκες (3,1 λίτρα). Κατά το έτος αναφοράς, η συντριπτική πλειοψηφία των Ελλήνων (ποσοστό: 71,4%) ανέφεραν χρήση αλκοόλ τους τελευταίους 12 μήνες με υψηλότερο ποσοστό στους άνδρες (80,7%) σε σχέση με τις γυναίκες (62,6%). Το 28,0% των Ελλήνων ενηλίκων ανέφεραν «βαριά» κατανάλωση αλκοόλ^[1], υψηλότερο ποσοστό σε σχέση με τον Ευρωπαϊκό μέσο όρο (23,0%) και μικρότερο συγκριτικά με τα ποσοστά των χωρών της κεντρικής και βόρειας Ευρώπης τα οποία κυμάνθηκαν μεταξύ 32,0%-38,0% ή >38,0%. Όσο αφορά στις διαφορές μεταξύ των δύο φύλων, οι Έλληνες άνδρες ανέφεραν σε υψηλότερο ποσοστό «βαριά» κατανάλωση αλκοόλ (39,4%) σε σύγκριση με τις γυναίκες (16,4%). Τέλος, το ποσοστό διαταραχής από χρήση αλκοόλ μεταξύ των Ελλήνων ενηλίκων εκτιμάται ότι κυμαίνεται μεταξύ του >2,7-6,2% (WHO Report 2024).
[1] Η «βαριά» κατανάλωση αλκοόλ ορίζεται ως η κατανάλωση 60 γραμμαρίων ή περισσότερο καθαρού αλκοόλ σε μία περίπτωση τουλάχιστον μία φορά το μήνα κατά το προηγούμενο έτος.

Επιπολασμός της κατανάλωσης οινοπνευματωδών στον γενικό πληθυσμό

Τα πιο πρόσφατα στοιχεία για την κατανάλωση οινοπνευματωδών στον γενικό πληθυσμό προέρχονται από την Έρευνα Υγείας της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής (ΕΛΣΤΑΤ) η οποία πραγματοποιήθηκε το 2019 σε πανελλήνιο αντιπροσωπευτικό δείγμα 8.125 ατόμων ηλικίας πάνω από 15 ετών. Σύμφωνα με τα στοιχεία της έρευνας:

• Το 14,6% του πληθυσμού αναφέρει κατανάλωση οινοπνευματωδών σε εβδομαδιαία βάση, με το 8,0% να καταναλώνει οινοπνευματώδη ≥5 ημέρες την εβδομάδα (το 5,9% καθημερινά).
• Κατανάλωση οινοπνευματωδών ≥5 ημέρες την εβδομάδα αναφέρεται σε υψηλότερα ποσοστά (>10%) από τους 55+ ετών, ενώ οι ηλικίες 35-44 και 15-24 αναφέρουν υψηλότερα ποσοστά (≥8%) κατανάλωσης αλκοολούχων ποτών 3-4 ημέρες την εβδομάδα.
• Το 21,5% των ατόμων που κατανάλωσαν οινοπνευματώδη τον τελευταίο χρόνο, έχουν επίσης καταναλώσει σε μία περίσταση 6 ή περισσότερα οινοπνευματώδη ποτά στη σειρά (υπερβολική κατανάλωση).

Επιπολασμός της κατανάλωσης οινοπνευματωδών σε εφήβους

Πρόσφατα στοιχεία για την κατανάλωση οινοπνευματωδών σε εφήβους είναι διαθέσιμα από την ‘Πανελλήνιας έρευνας για τη χρήση ουσιών, άλλες εξαρτητικές συμπεριφορές και την ψυχοκοινωνική υγεία των έφηβων-μαθητών» (Έρευνα ESPAD)’ η οποία υλοποιήθηκε το 2024 σε πανελλήνιο δείγμα 66.810 μαθητές Α΄ Λυκείου με αντιπροσωπευτικό δείγμα σε επίπεδο χώρας και των 13 περιφερειών. Η συγκεκριμένη έρευνα υλοποιείται ανά 4ετία από το ΕΠΙΨΥ, με την υποστήριξη του ΕΚΤΕΠΝ, στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής έρευνας ESPAD^[2]. Σύμφωνα με τα στοιχεία της πιο πρόσφατης έρευνας (2024)^[3] για το σύνολο σχεδόν των 16χρονων στην Ελλάδα (92%) είναι ‘αρκετά’ ή ‘πολύ εύκολο’ να βρουν αλκοόλ εάν το θελήσουν. Σχεδόν εννέα στους 10 (86%) έχουν καταναλώσει οινοπνευματώδη (≥1 ποτήρι). Τουλάχιστον ένας στους 3 (37%) έχει πολύ πρόσφατα (μέσα στις 30 τελευταίες ημέρες) πιει υπερβολικά (δηλαδή, διαδοχικά, σε μία περίσταση, 5+ αλκοολούχα ποτά) και ένας στους 8 (13%) έχει μεθύσει κατά την ίδια περίοδο.
[2] Η ESPAD αποτελεί διεθνώς τη μεγαλύτερη διακρατική έρευνα για τη χρήση ουσιών, το αλκοόλ και άλλες εξαρτητικές συμπεριφορές και συμπεριφορές υψηλού κινδύνου στους εφήβους που βρίσκονται στην κρίσιμη αναπτυξιακά ηλικία των 15-16 ετών. Πανευρωπαϊκά, η έρευνα ESPAD υλοποιείται σε 37 χώρες, σε συνεργασία με τον EUDA.
[3] ΕΠΙΨΥ (2025). ESPAD-Ελλάδα 2024: Η Έκθεση των αποτελεσμάτων της πανελλήνιας έρευνας στο σχολικό πληθυσμό για τη χρήση ουσιών και άλλες εξαρτητικές συμπεριφορές–Έρευνα ESPAD. Αθήνα: Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγείας, Νευροεπιστημών & Ιατρικής Ακριβείας «Κώστας Στεφανής» (ΕΠΙΨΥ). www.ektepn.gr

Διαχρονικά, το 2024 συνεχίστηκε η μείωση που είχε αρχίσει να παρατηρείται ήδη από το 2019 στο (υψηλό) ποσοστό των 16χρονων που στην Ελλάδα αναφέρουν ότι έχουν καταναλώσει αλκοόλ (από 94% το 2015, σε 89% το 2019 και ακολούθως 86% το 2024), καταγράφοντας τα χαμηλότερα επίπεδα της 25ετίας. Το 2024 συνεχίστηκε η μείωση που είχε αρχίσει να παρατηρείται ήδη από το 2015 και στο (επίσης υψηλό) ποσοστό της τρέχουσας (πολύ πρόσφατης) κατανάλωσης αλκοόλ (από 72% το 2011, σε 66% το 2015, 62% το 2019 και 59% το 2024), φτάνοντας και σε αυτήν την περίπτωση στα χαμηλότερα επίπεδα της 25ετίας. Συνολικά σε εύρος 25ετίας, παρά τις μικρές διακυμάνσεις στα ενδιάμεσα έτη, ο επιπολασμός της κατανάλωσης αλκοόλ στην ηλικία αυτή έχει τάση μείωσης. Ωστόσο, σημαντικά αυξημένο εμφανίζεται το 2024 το ποσοστό των εφήβων που έχουν πολύ πρόσφατα πιει διαδοχικά, σε μία περίσταση, 5+ οινοπνευματώδη ποτά (από 32% το 2019 σε 37% το 2024), ανακόπτοντας την έως τότε μειούμενη πορεία του. Αυξημένο εμφανίζεται το 2024 και το ποσοστό της πολύ πρόσφατης μέθης (από 10% το 2019 σε 13% το 2024).

Τα ποσοστά για σχεδόν όλους τους δείκτες του αλκοόλ είναι το 2024 για τους 16χρονους στην Ελλάδα υψηλότερα από το μέσο όρο των χωρών που συμμετέχουν στην έρευνα ESPAD, με το χαρακτηριστικό αυτό να παραμένει και μέσα στα φύλα. Εξαίρεση αποτελεί η πολύ πρόσφατη μέθη για την οποία τα ποσοστά στην Ελλάδα είναι παρόμοια εκείνα του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Διαχρονικά, όπως και στην Ελλάδα, έτσι και στις περισσότερες χώρες της ESPAD μειώνεται διαχρονικά το ποσοστό των εφήβων που αναφέρουν ότι έχουν καταναλώσει αλκοόλ, συμπεριλαμβανομένης της τρέχουσας (πολύ πρόσφατης) κατανάλωσης, καταγράφοντας το 2024 και πανευρωπαϊκά τα χαμηλότερα ποσοστά της 25ετίας. Αντίθετα με την Ελλάδα, συνεχίζεται και το 2024 στις περισσότερες χώρες της ESPAD η πτωτική πορεία στα ποσοστά της υπερβολικής σε μια περίσταση κατανάλωσης αλκοόλ.

Δαπάνη και αποκτημένη ποσότητα οινοπνευματωδών

Δαπάνη και κατανάλωση δηλωμένου αλκοόλ στον πληθυσμό

Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, το 2023 το ελληνικό νοικοκυριό δαπάνησε μηνιαίως κατά μέσον όρο 26,9 ευρώ για οινοπνευματώδη. Παράλληλα, το 2023 φαίνεται να συνεχίζεται η αύξηση από τα νοικοκυριά στη μέση μηνιαία δαπάνη για οινοπνευματώδη που ξεκίνησε από το 2020 (Γράφημα 12.2). Σύμφωνα με την ίδια πηγή, η μέση μηνιαία ποσότητα (σε λίτρα) δηλωμένων οινοπνευματωδών που αποκτήθηκε από τα νοικοκυριά ήταν 4.108 χιλιοστόλιτρα, ποσότητα ελαφρά μειωμένη σε σύγκριση με την τελευταία 3ετία (2021-2022, Πίνακας 12.1).

Πρόσκτηση και κατανάλωση αδήλωτου αλκοόλ στον πληθυσμό

Σύμφωνα με μελέτη των Manthey et al. (2023^[4], στοιχεία έως και το 2021 από τη διακρατική έρευνα RARHA το 2015), η Ελλάδα βρίσκεται στην κορυφή μεταξύ 33 ευρωπαϊκών χωρών στη συχνότητα κατανάλωσης αδήλωτου αλκοόλ στον πληθυσμό. Ειδικότερα, υπολογίστηκε ότι περισσότερα από ένα στα 4 (27%) άτομα ηλικίας 18-64 ετών που κατανάλωσε αλκοόλ την προηγούμενη εβδομάδα, κατανάλωσε αδήλωτο αλκοόλ. Προηγούμενη ερευνητική αναφορά του προγράμματος RARHA^[5] είχε υπολογίσει ότι περίπου το 40% του πληθυσμού στην Ελλάδα που έχει καταναλώσει πρόσφατα αλκοόλ, έχει προβεί στην πρόσκτηση αδήλωτου αλκοόλ. Τέλος, πρόσφατη μελέτη των Manthey et al. (2020^[6]) έδειξε για την Ελλάδα (όπως και στις περισσότερες από τις υπόλοιπες χώρες που συμμετείχαν στη μελέτη) ότι η πιθανότητα πρόσκτησης αδήλωτου αλκοόλ είναι θετικά σχετιζόμενη με την ποσότητα αλκοόλ που καταναλώνεται ετησίως από το κάθε άτομο.
[4] Manthey, J., Braddick, F., López-Pelayo, H., Shield, K., Rehm, J., & Kilian, C. (2023). Unrecorded alcohol use in 33 European countries: analyses of a comparative survey with 49,000 people who use alcohol. International Journal of Drug Policy, 116.
[5] Reducing Alcohol Related Harm (RARHA). Comparative monitoring of alcohol epidemiology across the EU: Baseline assessment and suggestions for future action. Synthesis report. 2016. Διαθέσιμο: www.rarha.eu
[6] Manthey, J., Probst, C., Kilian, C., Moskalewicz, J., Sierosławski, J., Karlsson, T., & Rehm, J. (2020). Unrecorded alcohol consumption in seven European Union countries. European addiction research, 26(6), 316-325.

Προβληματική κατανάλωση οινοπνευματωδών

Άτομα που κάνουν προβληματική κατανάλωση οινοπνευματωδών

Πρόσφατα στοιχεία για τον αριθμό των ατόμων που κάνουν προβληματική κατανάλωση οινοπνευματωδών στην Ελλάδα δεν υπάρχουν από σχετικές έρευνες, ενώ δεν έχει γίνει ούτε σχετική εκτίμηση (αντίστοιχη του αριθμού των ατόμων με προβληματική χρήση ουσιών).

Περιστατικά οξείας τοξίκωσης και θανάτων από την κατανάλωση αλκοόλ

Τα στοιχεία για τις τοξικώσεις λόγω χρήσης αλκοόλ προέρχονται από το Κέντρο Δηλητηριάσεων, όπου γιατροί των δημόσιων υπηρεσιών υγείας της χώρας αναφέρουν τα περιστατικά τοξικώσεων από χρήση ψυχοδραστικών ουσιών. Το 2023 αναφέρθηκαν 79 περιστατικά τοξικώσεων σχετιζόμενα με τη χρήση αλκοόλ και μίας άλλης ψυχοδραστικής ουσίας, κυρίως βενζοδιαζεπινών ή κοκαΐνης ή κάνναβης (2022:77).

Επίσης, το 2023 περιστατικά τοξικώσεων από την κατανάλωση αλκοόλ αναφέρθηκαν και από τα Εργαστήρια Ιατροδικαστικής και Τοξικολογίας της Σχολής Επιστημών Υγείας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και Αναλυτικής Χημείας (ΕΑΧ) του Τμήματος Χημείας του ΕΚΠΑ με την ανάλυση βιολογικών δειγμάτων (αίμα και ούρα) ασθενών από δημόσια νοσοκομεία. Αναλυτικά, ταυτοποιήθηκαν δεκαεπτά (N=17) περιστατικά τοξικώσεων λόγω κατανάλωσης αλκοόλ τα οποία αφορούσαν σε 13 εφήβους, 3 νεαρούς ενήλικες και έναν μεσήλικα προερχόμενοι κυρίως από την ευρύτερη περιοχή των Ιωαννίνων.

Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΠΟΥ, το 2019, στην Ελλάδα το ποσοστό θανάτων από χρήση αλκοόλ ανά 100.00 κατοίκους ήταν 15,5% με σημαντικά υψηλότερο στους άνδρες (26,9%) σε σύγκριση με τις γυναίκες (5,4%) (WHO Report, 2024). Επιπλέον, σε ευρωπαϊκό επίπεδο η χώρα μας συγκαταλέγεται μεταξύ των κρατών με το χαμηλότερο ποσοστό θανάτων λόγω χρήσης αλκοόλ (WHO Report, 2024).

Άτομα που εισέρχονται σε θεραπεία για προβληματική κατανάλωση οινοπνευματωδών

Στοιχεία για τον αριθμό και τα χαρακτηριστικά των ατόμων που εισέρχονται σε θεραπεία για προβληματική κατανάλωση οινοπνευματωδών συλλέγονται από τις μονάδες/υπηρεσίες θεραπείας που λειτουργούν στην Ελλάδα μέσω του Δείκτη Αίτησης Θεραπείας (ΔΑΘ) για το αλκοόλ που εφαρμόζει το ΕΚΤΕΠΝ.

Το 2023 (τελευταία διαθέσιμα δεδομένα^[7],^[8]) συνολικά 855 άτομα εισήλθαν στη θεραπεία για προβλήματα από την κατανάλωση αλκοόλ - τα μισά (51,3%) για πρώτη φορά. Ο αριθμός των εισόδων ήταν το 2023 αυξημένος κατά 5.0% συγκριτικά με το 2022, κατά 13,7% συγκριτικά με το 2021 και κατά 41,5% συγκριτικά με το 2020 αλλά σε παρόμοια επίπεδα συγκριτικά με την περίοδο πριν την πανδημία COVID-19. Σε εύρος 13 ετών (2011-2023), παρά τις διακυμάνσεις στα ενδιάμεσα έτη, ο ετήσιος αριθμός των εισόδων στη θεραπεία για αλκοόλ παρουσιάζει αύξηση (όπως και ο αντίστοιχος αριθμός των νέων εισόδων, του οποίου ωστόσο το ποσοστό παραμένει διαχρονικά σταθερό, γύρω στο 50%, Γράφημα 12.3).
[6] Το 2023 στοιχεία για τον ΔΑΘ για το αλκοόλ συλλέχθηκαν από είκοσι εννέα (29) μονάδες/υπηρεσίες θεραπείας, εκ των οποίων πέντε (μονάδες θεραπείας του ΚΕΘΕΑ) παρείχαν για πρώτη φορά στοιχεία για τον Δείκτη: 1) Mονάδα Απεξάρτησης Αλκοολικών (ΨΝΑ), 2) Μονάδα Απεξάρτησης από Αλκοόλ, Φάρμακα και Τυχερά Παιχνίδια (ΨΝΘ), 3) Θεραπευτικό Πρόγραμμα Απεξάρτησης από το Αλκοόλ και τα Τυχερά Παιχνίδια ΑΛΦΑ (ΚΕΘΕΑ), 4) Θεραπευτικό Πρόγραμμα ΑΘΗΝΑ (Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών & ΟΚΑΝΑ), 5) Πρόγραμμα Πολλαπλής Παρέμβασης Ν. Ρεθύμνου (ΟΚΑΝΑ), 6) Δίκτυο Θεραπευτικών Υπηρεσιών Ν. Χανίων (ΟΚΑΝΑ), 7) Αλκοολογικό Ιατρείο (Περιφερειακό Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Ηρακλείου−ΠαΓΝΗ), 8) Θεραπευτική Μονάδα Εξαρτήσεων (Γενικό Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο ΑΤΤΙΚΟΝ), 9) Συμβουλευτικός Σταθμός για το αλκοόλ (Σωματείο ΘΗΣΕΑΣ, Δήμος Καλλιθέας), 10) Ανοικτή Δομή Υποστήριξης ΑΡΙΑΔΝΗ (ΚΕΘΕΑ), 11) Ανοικτή Θεραπευτική Κοινότητα ΗΠΕΙΡΟΣ (ΚΕΘΕΑ-Ιωάννινα), 12) Ανοικτή Δομή Υποστήριξης ΕΞΟΔΟΣ (ΚΕΘΕΑ), 13) Συμβουλευτικός Σταθμός Μυτιλήνης ΝΟΣΤΟΣ (ΚΕΘΕΑ), 14) Συμβουλευτικός Σταθμός Χίου ΝΟΣΤΟΣ (ΚΕΘΕΑ), 15) Συμβουλευτικό Κέντρο Ανοικτής Δομής Υποστήριξης ΑΡΙΑΔΝΗ (ΚΕΘΕΑ), 16) Συμβουλευτικός Σταθμός Λασιθίου ΑΡΙΑΔΝΗ (ΚΕΘΕΑ), 17) Συμβουλευτικός Σταθμός Χανίων ΑΡΙΑΔΝΗ (ΚΕΘΕΑ), 18) Συμβουλευτικό Κέντρο Ρόδου ΑΡΙΑΔΝΗ (ΚΕΘΕΑ), 19) Συμβουλευτικό Κέντρο Καλύμνου ΑΡΙΑΔΝΗ (ΚΕΘΕΑ), 20) Συμβουλευτικό Κέντρο Καβάλας ΚΙΒΩΤΟΣ (ΚΕΘΕΑ), 21) Συμβουλευτικό Κέντρο Αλεξανδρούπολης ΚΙΒΩΤΟΣ (ΚΕΘΕΑ), 22) Ανοικτή Θεραπευτική Κοινότητα ΗΠΕΙΡΟΣ (ΚΕΘΕΑ-Κοζάνη), 23) Ανοικτή Θεραπευτική Κοινότητα ΗΠΕΙΡΟΣ (ΚΕΘΕΑ-Άρτα), 24) Ανοικτό Πρόγραμμα ΚΕΘΕΑ ΙΘΑΚΗ, 25) Συμβουλευτικό Κέντρο Τρικάλων ΕΞΟΔΟΣ (ΚΕΘΕΑ), 26) Θεραπευτικό Πρόγραμμα ΙΘΑΚΗ (ΚΕΘΕΑ), 27) Μονάδα για άτομα με ψυχιατρική συννοσηρότητα ΙΘΑΚΗ (ΚΕΘΕΑ), 28) Θεραπευτικό Πρόγραμμα για εφήβους και νεαρούς ενηλίκους ΑΝΑΔΥΣΗ (ΚΕΘΕΑ), 29) Μονάδα για άτομα με ψυχιατρική συννοσηρότητα ΑΡΙΑΔΝΗ (ΚΕΘΕΑ).
[6] Η παρούσα Έκθεση δημοσιοποιήθηκε τον Ιούνιο του 2025, περιλαμβάνει ωστόσο στοιχεία που αφορούν τα έτη 2023 και το 2024, μαζί με εξελίξεις που πραγματοποιήθηκαν έως τον Μάιο του 2025. Με βάση τον Νόμο 5129/2024, οι φορείς των εξαρτήσεων, ΟΚΑΝΑ και ΚΕΘΕΑ, καθώς και οι μονάδες απεξάρτησης στα δημόσια νοσοκομεία, η Μονάδα Απεξάρτησης 18 ΑΝΩ του ΨΝΑ, η Μονάδα Απεξάρτησης από το Αλκοόλ του ΨΝΑ, η Μονάδα Σωματικής Αποτοξίνωσης – DETOX του ΨΝΑ, το Πρόγραμμα Εναλλακτικής Θεραπείας Εξαρτημένων Ατόμων ΑΡΓΩ του ΨΝΘ, το Τμήμα Αποκατάστασης Τοξικοεξαρτημένων ΙΑΝΟΣ του ΨΝΘ, η Μονάδα Απεξάρτησης από Αλκοόλ, Φάρμακα και Τυχερά Παιχνίδια του ΨΝΘ, το Πολυδύναμο Κέντρο αντιμετώπισης της κρίσης των χρηστών Ναρκωτικών και Αλκοολισμού του Γ.Ν. Ιωαννίνων Χατζηκώστα, η Μονάδα Απεξάρτησης ΔΙΑΠΛΟΥΣ του Γ.Ν. Κέρκυρας ΑΓ. ΕΙΡΗΝΗ, εντάχθηκαν στον νεοσύστατο Εθνικό Οργανισμό Πρόληψης και Αντιμετώπισης των Εξαρτήσεων (ΕΟΠΑΕ) που ξεκίνησε τη λειτουργία του την 1/2/2025.

Κοινωνικοδημογραφικά χαρακτηριστικά
Τα άτομα που εισέρχονται στη θεραπεία για κατανάλωση οινοπνευματωδών είναι στη συντριπτική τους πλειονότητα (86,2%) ελληνικής ιθαγένειας, ενώ επιπλέον είναι κυρίως άνδρες (70,8%), ηλικίας άνω των 40 ετών (72,8%) και με ολοκληρωμένη / με μη-ολοκληρωμένη τη Δευτεροβάθμια εκπαίδευση (73,3%, Πίνακας 12.2). Έγγαμοι είναι σε ποσοστό 39,0%, ενώ σχεδόν ένα στα 5 άτομα (20,4%) δηλώνει άνεργο (Γράφημα 12.4). Επίσης, περισσότεροι από τους μισούς (57,2%) έχουν τουλάχιστον ένα μέλος στην οικογένεια που κάνει κατάχρηση οινοπνευματωδών.

Διαχρονικά, σε εύρος 13 ετών (2011-2023, Πίνακας 12.2) και παρά τις διακυμάνσεις στα ενδιάμεσα έτη,

• σταθερή παραμένει η αναλογία ελληνική / αλλοδαπή εθνικότητα, άνδρες / γυναίκες, άνω / κάτω των 40 ετών, με ολοκληρωμένη / με μη-ολοκληρωμένη τη Δευτεροβάθμια εκπαίδευση και με μέλος της οικογένειας / χωρίς μέλος της οικογένειας που κάνει κατάχρηση οινοπνευματωδών, ενώ
• η κατάσταση ‘έγγαμος’ όπως και η κατάσταση ‘άνεργος’ (Γράφημα 12.4) έχουν το 2023 χαμηλότερα ποσοστά συγκριτικά με τη διετία 2021-2022 και την περίοδο 2011-2022 αντίστοιχα (Πίνακας 12.2).

Στον Πίνακα 12.3 παρουσιάζονται οι κυριότερες κατηγορίες επαγγελμάτων των ατόμων που απευθύνονται για / εισέρχονται στη θεραπεία για προβλήματα από την κατανάλωση οινοπνευματωδών για τα έτη 2018-2023.

 

Χαρακτηριστικά προβληματικής κατανάλωσης οινοπνευματωδών
Κ ύ ρ ι ο  π ο τ ό  κ α τ α ν ά λ ω σ η ς : Η κατηγορία των οινοπνευματωδών ποτών που αναφέρεται συχνότερα ότι κυρίως καταναλώνεται από τα άτομα που εισέρχονται στη θεραπεία για οινοπνευματώδη το 2023 αλλά και την τελευταία 6ετία (2018-2023) είναι το ‘Ούζο, ρακί/τσίπουρο’ (34,4%), ακολουθούμενη σε παρόμοια ποσοστά από την κατηγορία ‘Κρασί, ρετσίνα, σαμπάνια’ (25,2%) και την κατηγορία ‘Μπύρα’ (24,1%, Γράφημα 12.5). Όπως διακρίνεται στο Γράφημα 12.5, διαχρονικά, όπου καταγράφονται μειώσεις στην κατηγορία ‘Ούζο, ρακί/τσίπουρο’ παρατηρούνται αυξήσεις στις κατηγορίες ‘Κρασί, ρετσίνα, σαμπάνια’ και ‘Ουίσκι, βότκα, τζιν, κτλ.’, και αντίστροφα.

Σ υ χ ν ό τ η τ α  κ α τ α ν ά λ ω σ η ς  (τελευταίες 30 ημέρες, ανεξαρτήτως κατηγορίας αλκοόλ): Πάνω από τα μισά (50,9%) άτομα που εισέρχονται για θεραπεία αναφέρουν σχεδόν καθημερινή κατανάλωση αλκοόλ, ενώ σε ποσοστό περίπου 16,0% αναφέρουν ότι δεν κατανάλωσαν καθόλου αλκοόλ την περίοδο των 30 τελευταίων ημερών πριν από την είσοδό τους στη θεραπεία (δείκτης προσωπικής προσπάθειας αποχής πριν την είσοδο). Σε εύρος 13 ετών (2011-2023) και παρά τις διακυμάνσεις στα ενδιάμεσα έτη, δεν παρατηρείται σημαντική μεταβολή στα παραπάνω ποσοστά (Πίνακας 12.2).

Μ έ σ η  η μ ε ρ ή σ ι α  κ α τ α ν ά λ ω σ η  (μονάδες αλκοόλης, τελευταίες 30 ημέρες): Η μέση ημερήσια κατανάλωση αλκοόλ που αναφέρεται για την περίοδο πριν από την είσοδο σε θεραπεία υπολογίζεται για το 2023 (τελευταία διαθέσιμα στοιχεία) στις 11,8 μονάδες αλκοόλης (Πίνακας 12.2). Η παραπάνω τιμή παρουσιάζεται το 2023 μειωμένη συγκριτικά με το 2022 και παρόμοια με κάθε άλλο έτος της περιόδου 2011-2021.

Η λ ι κ ί α  π ρ ώ τ η ς  ( σ υ σ τ η μ α τ ι κ ή ς )  κ α τ α ν ά λ ω σ η ς  (ανεξαρτήτως κατηγορίας αλκοόλ): Η μέση ηλικία έναρξης της συστηματικής κατανάλωσης αλκοόλ υπολογίζεται στα 31 περίπου έτη, με την τιμή αυτή να μην έχει μεταβληθεί σημαντικά από το 2011 (Πίνακας 12.2).

Χρήση παράνομων ουσιών
Σχεδόν ένα στα 2 (49,5%) άτομα που απευθύνονται για / εισέρχονται στη θεραπεία για προβλήματα από την κατανάλωση οινοπνευματωδών αναφέρει ότι έχει χρησιμοποιήσει και κάποια παράνομη ουσία έστω και μία φορά σε όλη τη ζωή, ενώ ένα στα 13 (7,6%) έχει κάνει χρήση κάποιας ουσίας πολύ πρόσφατα (μέσα στις 30 τελευταίες ημέρες). Το 2023 το ποσοστό των ατόμων που ανέφεραν δοκιμή/χρήση κάποιας παράνομης ουσίας (έστω και μία φορά) σε όλη τη ζωή παρέμεινε σε υψηλό επίπεδο όπως και το 2022 με τάση αύξησης (Γράφημα 12.6).

Η κατηγορία των παράνομων ουσιών που αναφέρεται συχνότερα από τα άτομα που εισέρχονται σε θεραπεία για οινοπνευματώδη είναι τα κανναβινοειδή (91,3%), ακολουθούμενα με μεγάλη διαφορά από την κοκαΐνη (41,5%) και τις άλλες ουσίες (Πίνακας 12.4). Το 2023 σημειώνεται μείωση στα ποσοστά δοκιμής/χρήσης κάποιας παράνομης ουσίας στα άτομα που απευθύνονται για / εισέρχονται στη θεραπεία για προβλήματα χρήσης αλκοόλ, ιδιαίτερα στη χρήση ηρωίνης, της ουσίας Έκσταση και στη χρήση παραισθησιογόνων (Πίνακας 12.4).

Αντικοινωνική συμπεριφορά
Λεκτική ή/και σωματική βία κατά άλλου ατόμου: Ένα στα 6 (17,8%) άτομα που απευθύνονται για / εισέρχονται στη θεραπεία για αλκοόλ αναφέρει ότι έχει ασκήσει στο παρελθόν λεκτική και σωματική βία σε κάποιο μέλος της οικογένειας του εξαιτίας της κατανάλωσης. Περίπου ένα στα δύο (42,2%) αναφέρει την άσκηση λεκτικής μόνο βίας, ενώ σε ποσοστό 2,9% αναφέρεται σωματική μόνο βία. Μετά το 2020 μειώθηκε το ποσοστό των ατόμων που αναφέρουν άσκηση σωματικής και λεκτικής βίας εξαιτίας της κατανάλωσης αλκοόλ (ήταν σταθερά πάνω από 20% όλο το προηγούμενο διάστημα, 2011-2019), αν και το 2023 παρουσίασε μία μικρή αύξηση σε σχέση με τα δύο προηγούμενα έτη (2021 & 2022). Επιπλέον, κατά το έτος αναφοράς το ποσοστό της λεκτικής μόνο βίας αυξήθηκε και ήταν υψηλότερο συγκριτικά με την προηγούμενη 6ετία (2017-2022) (Πίνακας 12.2).

Προβλήματα υγείας
Σύμφωνα με το ΠΟΥ, η κατανάλωση αλκοόλ σχετίζεται με περισσότερα από 200 προβλήματα υγείας με κύρια αιτία θανάτου τις καρδιαγγειακές παθήσεις (Νews Release WHO, 2024).
Τα προβλήματα υγείας που κυρίως αναφέρθηκαν το 2023 από τα άτομα που εισέρχονται σε θεραπεία για προβληματική κατανάλωση οινοπνευματωδών ως σχετιζόμενα με τη συμπεριφορά τους αυτή, παρουσιάζονται κατά σειρά ανά συχνότητα που αναφέρθηκαν στον ακόλουθο Πίνακα.   

Ειδικότερα, η κατάθλιψη αναφέρεται από το 54.1% των αιτούντων θεραπείας που απάντησαν θετικά σε κάποιο πρόβλημα ψυχικής υγείας σχετιζόμενο με τη χρήση αλκοόλ και τα προβλήματα ήπατος από το 50,4% αυτών που απάντησαν θετικά σε κάποιο πρόβλημα σωματικής υγείας λόγω χρήσης αλκοόλ, χαμηλότερα ποσοστά και για τα δύο αυτά προβλήματα υγείας σε σύγκριση με το 2022 (63.4% & 54.0% αντίστοιχα).

Το 2023, τα ποσοστά των αιτούντων θεραπείας που ανέφεραν προβλήματα σωματικής υγείας παρά τη μικρή αύξηση τους σε σύγκριση με τα δύο προηγούμενα έτη (2021 & 2022) παρέμειναν σε χαμηλότερα επίπεδα συγκριτικά με τα αντίστοιχα ποσοστά της περιόδου 2011-2020. Επίσης, τα ποσοστά των ατόμων που εισήλθαν σε θεραπεία με προβλήματα ψυχικής υγείας αυξήθηκαν συγκριτικά με το 2022 και το 2021 και έφτασαν μεταξύ των υψηλότερων ποσοστών που καταγράφηκαν σε εύρος 13 ετών. Όσο αφορά τα ποσοστά των ατόμων σε θεραπεία για το αλκοόλ που ανέφεραν ότι αντιμετώπιζαν ταυτόχρονα προβλήματα σωματικής και ψυχικής υγείας, το 2023 ήταν υψηλότερα σε σύγκριση με όλη την προηγούμενη χρονική περίοδο 2011-2022 (Γράφημα 12.7).

Αλκοτέστ, οδήγηση και θανατηφόρα τροχαία υπό την επήρεια αλκοόλ

Τα στοιχεία της Διεύθυνσης Τροχαίας του Αρχηγείου της Ελληνικής Αστυνομίας για τους ελέγχους που διενεργήθηκαν όσον αφορά την οδήγηση υπό την επήρεια αλκοόλ την περίοδο 2011-2023 παρουσιάζονται στον Πίνακα 12.5.

Μετά τη διετή (2020-2021) μείωση στον αριθμό των περιστατικών μέθης και το αντίστοιχο ποσοστό, το 2022 και το 2023 σημειώθηκε αύξηση στα στοιχεία αυτού του δείκτη (Πίνακας 12.5).

Όσον αφορά τα θανατηφόρα τροχαία περιστατικών λόγω μέθης, διαχρονικά (2011-2023) παρατηρούνται αυξομειώσεις τόσο στον αριθμό όσο και στο αντίστοιχο ποσοστό από το σύνολο των θανατηφόρων τροχαίων. Το 2023 ο αριθμός των θανατηφόρων τροχαίων οφειλόμενων σε μέθη και το αντίστοιχο ποσοστό αυξήθηκαν σε σύγκριση με τη διετία 2021-2022 διατηρώντας παρόλα αυτά την πτωτική τους τάση που έχει ξεκινήσει από το 2017 (Γράφημα 12.8).

 

Νομοθεσία για το Αλκοόλ

Πλούσιο νομοθετικό έργο για θέματα σχετικά με το αλκοόλ αναπτύχθηκε στη χώρα μας από το 2000 και μετά και κυρίως κατά την πρώτη δεκαετία όσον αφορά στην προστασία των ανήλικων σχετικά με την πώληση και διαφήμιση οινοπνευματωδών, καθώς επίσης και τις προϋποθέσεις για την παραγωγή και διάθεση αλκοολούχων ποτών και ειδικότερα των ποτών εγχώριας προέλευσης (κρασί, ούζο, τσίπουρο, κτλ.). Μετέπειτα, αναπροσαρμόστηκαν τα όρια κατανάλωσης αλκοόλ κατά την οδήγηση και πάρθηκαν αυστηρότερα μέτρα για τους επαγγελματίες οδηγούς και τους οδηγούς μοτοποδηλάτων. Θεσπίστηκαν επίσης ρυθμίσεις για τη φορολόγηση των οινοπνευματωδών, καθώς και για την παραγωγή και διάθεση τους, σύμφωνα με το ευρωπαϊκό πλαίσιο.

Τα τελευταία έτη το νομοθετικό πλαίσιο ενισχύθηκε περαιτέρω: το 2023 προωθήθηκαν τεχνικο-διοικητικές ρυθμίσεις για ζητήματα παραγωγής, διάθεσης και ελέγχου οινοπνευματωδών ποτών, το 2024 εξειδικεύτηκε η υλοποίηση και παρακολούθηση δράσεων του Εθνικού Προγράμματος Μείωσης της Επιβλαβούς Κατανάλωσης του Αλκοόλ (με έμφαση σε ανηλίκους και εγκύους), ενώ το 2025 θεσπίστηκε νέο, αυστηρότερο πλαίσιο προστασίας των ανηλίκων (Ν. 5216/2025) και αναθεωρήθηκε ο Κώδικας Οδικής Κυκλοφορίας (Ν. 5209/2025), ενισχύοντας και τις ρυθμίσεις για την οδήγηση υπό την επήρεια αλκοόλ.

Μέτρα για την προστασία των ανηλίκων

Στη χώρα μας τα νόμιμα όρια ηλικίας για το σερβίρισμα (π.χ. σε καφέ, μπαρ, κλαμπ, εστιατόρια) και την πώληση (π.χ. σε ‘σούπερ μάρκετ’, κάβες, περίπτερα) οινοπνευματωδών είναι άνω των 18 ετών. Ο νέος Νόμος 5216/2025 αυστηροποιεί το πλαίσιο για την αποτροπή πρόσβασης ανηλίκων σε καπνό και αλκοόλ, θεσπίζοντας πιο σαφείς απαγορεύσεις, υποχρεώσεις ελέγχου και κυρώσεις, αλλά και μηχανισμούς εφαρμογής/ελέγχου. Ειδικά για το αλκοόλ, προβλέπει απαγόρευση πώλησης/προσφοράς/διάθεσης αλκοολούχων ποτών σε ανηλίκους και από ανηλίκους, καθώς και απαγόρευση εισόδου, παραμονής και οποιασδήποτε απασχόλησης ανηλίκων σε κέντρα διασκέδασης και αμιγή μπαρ, ενώ απαγορεύει και την πώληση αλκοόλ μέσω αυτόματου πωλητή. Παράλληλα, εισάγει ρητή υποχρέωση εξακρίβωσης της ενηλικότητας (με έγχαρτο/ψηφιακό δημόσιο έγγραφο ή λειτουργικότητα επαλήθευσης ηλικίας) και προβλέπει ενισχυμένες κυρώσεις, συμπεριλαμβανομένων ποινικών (φυλάκιση έως 3 έτη και χρηματική ποινή για ενδεικτικές παραβάσεις όπως διάθεση αλκοόλ σε ανηλίκους, απασχόληση/είσοδος-παραμονή ανηλίκων σε αμιγή μπαρ κ.ά.). Επιπλέον, προβλέπονται διοικητικές κυρώσεις και υποχρέωση ανάρτησης σήμανσης περί απαγόρευσης διάθεσης σε ανηλίκους/ελέγχου ηλικίας, ώστε να ενισχύεται η εφαρμογή στην πράξη.  

Όσον αφορά στην τηλεοπτική διαφήμιση αλκοολούχων ποτών, σύμφωνα με τον Νόμο 4779/2021, βασική προϋπόθεση είναι ότι οι διαφημίσεις δεν πρέπει να απευθύνονται σε ανήλικους και ιδιαίτερα να μην εμφανίζουν ανήλικους να καταναλώνουν αλκοόλ. Σύμφωνα με τις αρχές του Ελληνικού Κώδικα Διαφήμισης και Επικοινωνιών, απαγορεύεται: α) η προβολή διαφημίσεων αλκοολούχων ποτών πριν, κατά τη διάρκεια και αμέσως μετά από ραδιοτηλεοπτικό πρόγραμμα που απευθύνεται σε ανηλίκους, β) η χορηγία και διαφήμιση αθλητικών εκδηλώσεων και παιδικών εκπομπών από εταιρείες παραγωγής/διανομής αλκοολούχων ποτών, γ) η ανάρτηση διαφημιστικών πινακίδων αλκοολούχων ποτών σε αθλητικές εκδηλώσεις που διοργανώνονται για ανηλίκους, και δ) η προβολή διαφημίσεων οινοπνευματωδών ποτών σε κινηματογραφικές αίθουσες με ταινίες που απευθύνονται σε ανήλικους.

Όρια κατανάλωσης αλκοόλ κατά την οδήγηση και ποινές

Με τον νέο Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας (Νόμος 5209/2025 ΦΕΚ Α 100/13-6-2025) επιχειρείται η κατηγοριοποίηση των παραβάσεων, ανάλογα με το βαθμό επικινδυνότητας της πράξης, τις επιπτώσεις στην οδική ασφάλεια και την έγκαιρη πρόληψη των τροχαίων ατυχημάτων.

Στο Άρθρο 46 εισάγονται αυστηρότερες και κλιμακωτές ποινές για την οδήγηση υπό την επήρεια οινοπνεύματος. Επιβάλλεται πρόστιμο α) €350 και αφαίρεση άδειας οδήγησης για 30 ημέρες εάν η συγκέντρωση αλκοόλ στο αίμα κυμαίνεται μεταξύ 0,50 έως 0,80 g/l ή μεταξύ 0,25 έως 0,40 χιλιοστά του γραμμαρίου ανά λίτρο εκπνεόμενου αέρα,  β) €700 και αφαίρεση άδειας οδήγησης για 90 ημέρες εάν η συγκέντρωση αλκοόλ στο αίμα κυμαίνεται μεταξύ 0,80 έως 1,10 g/l ή άνω των 0,40 έως 0,60 χιλιοστά του γραμμαρίου ανά λίτρο εκπνεόμενου αέρα και γ) €1.200, φυλάκιση τουλάχιστον 2 μηνών και αφαίρεση άδειας οδήγησης και πινακίδων κυκλοφορίας για 180 ημέρες εάν η συγκέντρωση αλκοόλ στο αίμα είναι άνω του 1,10 g/l ή άνω των 0,60 χιλιοστών του γραμμαρίου ανά λίτρο εκπνεόμενου αέρα. Σε περίπτωση υποτροπής, για την 1η υποτροπή επιβάλλεται πρόστιμο €1.000 και αφαίρεση άδειας για 180 ημέρες για συγκέντρωση αλκοόλ στο αίμα άνω του 1,10 g/l, για τη 2η υποτροπή πρόστιμο €2.000 και αφαίρεση άδειας για ένα χρόνο και για την 3η υποτροπή πρόστιμο €4.000 και αφαίρεση άδειας για 10 χρόνια.

Παραβίαση ερυθρού σηματοδότη υπό την επήρεια αλκοόλ ή άλλων ψυχοδραστικών ουσιών

Στο Άρθρο 45 του Ν. 5090/2024, αναφέρεται μεταξύ άλλων ότι «όποιος οδηγεί όχημα, μολονότι δεν είναι σε θέση να το πράξει με ασφάλεια εξαιτίας της κατανάλωσης οινοπνεύματος ή χρήσης ναρκωτικών ουσιών ή λόγω σωματικής ή πνευματικής εξάντλησης», τιμωρείται, αν δεν προβλέπονται βαρύτερες κυρώσεις σε άλλες διατάξεις, με φυλάκιση από ένα (1) έως τρία (3) έτη, αν από την πράξη μπορεί να προκύψει κοινός κίνδυνος για άνθρωπο ή για ξένα πράγματα, με κάθειρξη έως δέκα (10) έτη, αν η πράξη είχε ως αποτέλεσμα τη βαριά σωματική βλάβη ή προκάλεσε σημαντική βλάβη σε κοινωφελείς εγκαταστάσεις, με κάθειρξη τουλάχιστον δέκα (10) ετών, αν η πράξη είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο άλλου και με ισόβια κάθειρξη αν προκλήθηκε θάνατος μεγάλου αριθμού ανθρώπων.

Ετικέτες προειδοποίησης για τη δημόσια υγεία

Η περιεκτικότητα σε αλκοόλη κατ' όγκο αναγράφεται υποχρεωτικά στις ετικέτες των φιαλών των αλκοολούχων ποτών. Επιπλέον, σε ορισμένα αλκοολούχα ποτά, όπως στην μπύρα, σύμφωνα με τις οδηγίες της ΕΕ αναγράφονται τα συστατικά και τα αλλεργιογόνα.

Φορολογία αλκοολούχων ποτών

Στη χώρα μας, ο ειδικός φόρος κατανάλωσης (ΕΦΚ) υπολογίζεται κατ’ όγκο αλκοόλ και ισχύει για όλα τα αλκοολούχα ποτά εκτός από το κρασί. Με τον νόμο 4916/2022, ο συντελεστής του ΕΦΚ αυξήθηκε για τους μικρούς ανεξάρτητους παραγωγούς οινοπνευματωδών (διήμεροι) και εναρμονίστηκε με τον συντελεστή που ισχύει στην ΕΕ. Προστέθηκαν επίσης ορισμένες προϋποθέσεις για την πιστοποίηση των μικρών παραγωγών και κάποιες διαδικασίες που αφορούν στην παραγωγική διαδικασία οινοπνευματωδών από τους διήμερους.

Παραγωγή και διάθεση αιθυλικής αλκοόλης/αλκοολούχων ποτών

Στην Υπ. Απόφαση A.1006/2024 καθορίζονται οι όροι και οι διαδικασίες ελέγχου για παραβάσεις της τελωνειακής νομοθεσίας περί λαθρεμπορίας ή των ενωσιακών (ΕΕ) και εθνικών διατάξεων περί αιθυλικής αλκοόλης, αλκοολούχων ποτών και τροφίμων κατ’ εφαρμογή της παρ. 5 του άρθρου 119 Α του ν. 2960/2001 από φυσικά ή νομικά πρόσωπα που κατέχουν, παρασκευάζουν, εμφιαλώνουν ή διαθέτουν αιθυλική αλκοόλη ή αλκοολούχα ποτά (άρθρο 80, ν. 2960/2001), καθώς και οι διαδικασίες και προϋποθέσεις για επιβολή ποινών στους παραβάτες (σφράγιση εγκατάστασης και δημοσιοποίηση στοιχείων).

Δράσεις ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης για την επιβλαβή κατανάλωση αλκοόλ

Στο Άρθρο 28 του Ν. 5157/2024 αντικαθίσταται παράγραφος του Άρθρου 4 του Ν. 4675/2020 (Εθνικό Πρόγραμμα Μείωσης της Επιβλαβούς Κατανάλωσης του Αλκοόλ του Εθνικού Προγράμματος «ΣΠΥΡΟΣ ΔΟΞΙΑΔΗΣ» για τη δημόσια υγεία), σχετικά με τη διαδικασία υλοποίησης και παρακολούθησης δράσεων ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης για τον περιορισμό των παραγόντων κινδύνου από την αλόγιστη έκθεση στο αλκοόλ στο γενικό πληθυσμό, δίνοντας έμφαση στους ανήλικους και στις εγκύους και προστίθεται νέα παράγραφος για τη διαδικασία αποζημίωσης των εμπλεκόμενων (φαρμακοποιοί, προμηθευτές ή πάροχοι υπηρεσιών υγείας) στην υλοποίηση των δράσεων αυτών.

 

Εθνικό Σχέδιο Δράσης Αντιμετώπισης του Αλκοόλ

Το 2021, το Υπουργείο Υγείας εξέδωσε το Εθνικό Σχέδιο Δράσης Δημόσιας Υγείας 2021-2025 στους στόχους του οποίου περιλαμβάνεται η αντιμετώπιση των βλαπτικών συνεπειών από την κατανάλωση του αλκοόλ.

Στο παράρτημα του Εθνικού Σχεδίου Δράσης περιγράφονται αναλυτικά τα επιμέρους σχέδια δράσης για διάφορα θέματα δημόσιας υγείας μεταξύ των οποίων και το Σχέδιο Δράσης Αντιμετώπισης του Αλκοόλ.

Στις δράσεις του Σχεδίου αυτού αναφέρονται χαρακτηριστικά: 1) η δημιουργία δικτύου καταγραφής περιστατικών που σχετίζονται με τη χρήση αλκοόλ, 2) η διεξαγωγή επαναλαμβανόμενης πανελλαδικής έρευνας για την καταγραφή της κατανάλωσης οινοπνευματωδών και της συνδεόμενης βλάβης στον γενικό πληθυσμό, 3) η ανάπτυξη στοχευμένων προγραμμάτων και δράσεων αναφορικά με την αποτελεσματική διαχείριση και παραπομπή ατόμων με πρόβλημα χρήσης αλκοόλ, 4) η συμπερίληψη της αντιμετώπισης της εξάρτησης από το αλκοόλ στον ενιαίο στρατηγικό σχεδιασμό κατά των εξαρτήσεων και 5) η ανάπτυξη του ορισμού του ‘τυπικού ποτού’ για ιατρικούς λόγους και ενημέρωση του κοινού για χαμηλού κινδύνου χρήση αλκοόλ.

 

Πρόληψη της χρήσης οινοπνευματωδών

Οι παρεμβάσεις πρόληψης δεν περιορίζονται στις παράνομες ουσίες (βλ. Πρόληψη της χρήσης ουσιών και άλλων επικίνδυνων συμπεριφορών), αλλά εντάσσονται στο ευρύτερο πλαίσιο της πρόληψης της εξάρτησης, και γενικότερα της προαγωγής της υγείας, και περιλαμβάνουν και την κατάχρηση οινοπνευματωδών. Ωστόσο, υπάρχουν εξειδικευμένες παρεμβάσεις πρόληψης, οι οποίες επικεντρώνονται σε θέματα χρήσης οινοπνευματωδών.

Όσον αφορά τη σχολική κοινότητα, παρεμβάσεις για τα οινοπνευματώδη:

• υλοποιούνται στο πλαίσιο των Εργαστηρίων Δεξιοτήτων του Υπουργείου Παιδείας, ένας θεσμός που ανακοινώθηκε το σχολικό έτος 2019-2020, με την πιλοτική εφαρμογή τους να υλοποιείται το επόμενο σχολικό έτος (2020-2021),
• υλοποιούνται στο πλαίσιο των προγραμμάτων Αγωγής Υγείας (ΑΥ) του Υπουργείου Παιδείας, ένας θεσμός που ξεκίνησε και υλοποιείται σταθερά από το σχολικό έτος 2000-2001,
• σχεδιάζονται και υλοποιούνται από τα Κέντρα / φορείς Πρόληψης σε συνεργασία με σχολεία της περιοχής τους. 

Είναι αρκετά συχνό οι παρεμβάσεις για τα οινοπνευματώδη να περιλαμβάνουν και θέματα καπνού, καλύπτοντας δηλαδή θέματα νόμιμων ουσιών.

Συγκεντρωτικά στοιχεία για τις παρεμβάσεις πρόληψης που υλοποιήθηκαν σε μαθητές Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και επικεντρώθηκαν σε νόμιμες ουσίες (καπνός, αλκοόλ) κατά το σχολικό έτος 2022-2023 (τελευταία διαθέσιμα στοιχεία), παρουσιάζονται στα Γραφήματα 7.1 και 7.2, ενώ στοιχεία για τα Προγράμματα ΑΥ το ίδιο σχολικό έτος παρουσιάζονται στα Γραφήματα 7.3 και 7.4.

Το σχολικό έτος 2022-2023 ο αριθμός των μαθητών και μαθητριών που συμμετείχαν σε παρεμβάσεις για την πρόληψη της χρήσης οινοπνευματωδών ήταν πολύ περιορισμένος σε σχέση με τα προηγούμενα χρόνια. Συγκεκριμένα για την πρόληψη της χρήσης οινοπνευματωδών, παρουσιάζεται μειωμένος αριθμός σχολείων και μαθητών που συμμετέχουν σε αντίστοιχες παρεμβάσεις, κυρίως εξαιτίας της μειωμένης εφαρμογής αντίστοιχων προγραμμάτων ΑΥ, τα οποία αποτελούν βασικό πλαίσιο υλοποίησης παρεμβάσεων στα σχολεία (βλ. Γραφήματα 7.3 και 7.4). Με την πλήρη εφαρμογή των Εργαστηρίων Δεξιοτήτων αναμένεται να δοθεί η δυνατότητα διεύρυνσης της εφαρμογής παρεμβάσεων σε έναν μεγάλο αριθμό μαθητών και μαθητριών, δεδομένου ότι η πρόληψη των εξαρτήσεων αποτελεί μία από τις ενότητες των Εργαστηρίων Δεξιοτήτων.

Όσον αφορά δράσεις στην ευρύτερη κοινότητα επικεντρωμένες στην πρόληψη της κατάχρησης οινοπνευματωδών, τα Κέντρα /φορείς Πρόληψης πραγματοποιούν ανάλογες δράσεις με τη μορφή ημερίδων, ανοιχτών συναντήσεων, καθώς και με τη διανομή έντυπου ενημερωτικού υλικού.

 

Συμβουλευτική και θεραπεία για τα προβλήματα από την κατανάλωση οινοπνευματωδών

Συμβουλευτικές και θεραπευτικές υπηρεσίες για άτομα με προβλήματα από την κατανάλωση οινοπνευματωδών παρέχονται στη χώρα μας από εξειδικευμένες δομές για το αλκοόλ, καθώς και από δομές με υπηρεσίες για την αντιμετώπιση προβλημάτων από όλες τις ψυχοδραστικές ουσίες. 

Υπηρεσίες συμβουλευτικής για προβλήματα από την κατανάλωση οινοπνευματωδών 

Το 2023 (τελευταία διαθέσιμα στοιχεία) συνολικά 1.593 άτομα έλαβαν υπηρεσίες στα εξειδικευμένα συμβουλευτικά κέντρα για το αλκοόλ (N=4) και στα συμβουλευτικά κέντρα για εξάρτηση από ψυχοδραστικές ουσίες^[9] (N=33), εκ των οποίων ένας σημαντικός αριθμός (N=704, ποσοστό:44,5%) εξυπηρετήθηκε στον Συμβουλευτικό Κέντρο της Μονάδας Απεξάρτησης Αλκοολικών.

Κατά το έτος αναφοράς συνεχίστηκε η αύξηση στον αριθμό των ατόμων που προσήλθαν για θεραπευτική βοήθεια στα συμβουλευτικά κέντρα και ήταν μεγαλύτερος σε σύγκριση με την προηγούμενη 5ετία (2022: 1.395, 2021: 1.090, 2020: 1.274, 2019: 1.236, 2018: 1.114).

Υπηρεσίες θεραπείας για προβλήματα από την κατανάλωση οινοπνευματωδών 

Τα στοιχεία για την κυρίως θεραπεία για την εξάρτηση από το αλκοόλ προέρχονται από είκοσι έξι (26) θεραπευτικά προγράμματα που λειτουργούν στο ΨΝΑ, στο ΨΝΘ, στον ΟΚΑΝΑ, στο ΚΕΘΕΑ, στο Αιγινήτειο Νοσοκομείο (νυν ΕΟΠΑΕ) και στο Ανοικτό Θεραπευτικό Πρόγραμμα ΘΗΣΕΑΣ, αυξημένα κατά τρία σε σχέση με το 2022 (N=23). Από τα είκοσι έξι, έξι (6) είναι ‘μεικτά’^[10] και δέκα (10) είναι προγράμματα για τα ναρκωτικά τα οποία δέχονται και άτομα με προβλήματα από τη χρήση οινοπνευματωδών^[11].
[9] Συμβουλευτικά κέντρα στα οποία παρέχονται υπηρεσίες για την αντιμετώπιση της εξάρτησης από ψυχοδραστικές ουσίες, συμπεριλαμβανομένου και του αλκοόλ. 
[10] ‘Μεικτά προγράμματα’: Αφορούν τα προγράμματα των οποίων ο αριθμός των ατόμων με προβλήματα από το αλκοόλ είναι παρόμοιος με τον αριθμό των ατόμων με προβλήματα από τη χρήση ναρκωτικών. 
[11] Ο αριθμός των θεραπευτικών προγραμμάτων για τα ναρκωτικά μεταβάλλεται επειδή δεν περιλαμβάνουν σε κάθε έτος αναφοράς άτομα με προβλήματα από τη χρήση αλκοόλ.

Το 2023, 1.228 άτομα βρίσκονταν σε θεραπεία για προβλήματα από τα οινοπνευματώδη, από ταοποία τα 392 (ποσοστό: 32,0%) ήταν γυναίκες. Ο αριθμός των υπό-θεραπεία ατόμων ήταν το 2023 αυξημένος κατά 14,1% συγκριτικά με το 2022, συνεχίζοντας την αύξηση που είχε παρατηρηθεί ήδη από το 2021 η οποία ανέκοψε την έως τότε συνεχή μείωση που χαρακτήριζε την περίοδο 2017-2020 (Γράφημα 12.9).

Επιπλέον, το 2023:

• Περισσότερα από τα μισά άτομα (51,3%) βρίσκονταν σε θεραπεία λιγότερο από 12 μήνες, ελαφρά υψηλότερο ποσοστό σε σχέση με το προηγούμενο έτος (2022: 49.2%).
• Όσον αφορά τη θεραπευτική προσέγγιση, η Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT) εφαρμόζεται από την πλειονότητα των προγραμμάτων (n=21).
• Συνεχίστηκε η μείωση στο ποσοστό των υπό θεραπεία ατόμων που ήταν άνω των 50 ετών και ήταν το χαμηλότερο σε σύγκριση με την προηγούμενη 5ετία (2018-2022). Από την άλλη πλευρά, μικρή αύξηση σημειώθηκε στο ποσοστό των μεταναστών/προσφύγων σε σχέση με τα δύο προηγούμενα έτη (2021-2022). Σημαντικό επίσης είναι ότι το 2023 το ποσοστό των υπό θεραπεία ατόμων με διαγνωσμένο ψυχιατρικό πρόβλημα (35,3%) ήταν υψηλότερο συγκριτικά με τη χρονική περίοδο 2018-2022 (Πίνακας 12.6).

Στον Συμβουλευτικό Σταθμό της Μονάδας Απεξάρτησης Αλκοολικών του ΨΝΑ (νυν ΕΟΠΑΕ) λειτουργεί ομάδα διπλής διάγνωσης από το 2010. Η ομάδα αφορά άτομα με χρόνιο αλκοολισμό και συννοσηρότητα σοβαρής ψυχιατρικής διαταραχής (π.χ. σχιζοφρένεια, διπολική διαταραχή, συναισθηματική ψύχωση, μεθοριακή διαταραχή προσωπικότητας, ψυχικές διαταραχές και διαταραχές συμπεριφοράς οφειλόμενες στη χρήση αλκοόλ κτλ.). Κατά τη διάρκεια του 2023, δέκα εννέα (19) άτομα παρακολούθησαν την ομάδα διπλής διάγνωσης ¾μεγαλύτερος αριθμός σε σύγκριση με τα 5 προηγούμενα έτη (2022:11, 2021:7, 2020:8, 2019:9, 2018:10 άτομα).

Επιπλέον, στα Θεραπευτικά Προγράμματα ΕΞΟΔΟΣ, ΙΘΑΚΗ και ΑΡΙΑΔΝΗ (ΚΕΘΕΑ) (νυν ΕΟΠΑΕ) στην Αθήνα, στη Θεσσαλονίκη και στο Ηράκλειο της Κρήτης λειτουργούν μονάδες διπλής διάγνωσης για άτομα με προβλήματα χρήσης αλκοόλ και άλλων ψυχοδραστικών ουσιών.

Σύμφωνα με τα στοιχεία του Πίνακα 12.7, μείωση παρατηρείται το 2023 στα ποσοστά των υπό θεραπεία ατόμων που ήταν σε αγωγή με αντικαταθλιπτικά, ηρεμιστικά, ναλτρεξόνη, καθώς και με άλλες ουσίες βοηθητικές στην απεξάρτηση (εκτός ναλτρεξόνης) σε σύγκριση με τα πέντε προηγούμενα έτη (2018-2022), ενώ τα ποσοστά των υπό θεραπεία ατόμων σε αγωγή με αντιψυχωσικά, σημείωσαν αύξηση κατά το έτος αναφοράς σε σχέση με το προηγούμενο έτος (2022) (Πίνακας 12.7).

Το 2023 για την πρόληψη μολυσματικών ασθενειών, δεκαεννιά (19) από τις είκοσι έξι θεραπευτικές δομές πραγματοποίησαν στο πλαίσιο του προκαταρκτικού ελέγχου εξετάσεις για HIV και Ηπατίτιδες (Β και C).

Έκβαση θεραπείας
Από το σύνολο των ατόμων που δέχθηκαν θεραπεία για το αλκοόλ το 2023 οι έξοδοι αντιστοιχούν σε ποσοστό 46,3% (N=569), υψηλότερο ποσοστό σε σχέση με την προηγούμενη τριετία (2022: 40.8%, 2021: 43,4%, 2020: 45,4%).

Κατά το έτος αναφοράς οι κυριότεροι λόγοι εξόδου από τη θεραπεία ήταν, όπως και τα προηγούμενα έτη, η οικειοθελής αποχώρηση και η ολοκλήρωση της θεραπείας, με παρόμοιο ποσοστό όσο αφορά την οικειοθελή αποχώρηση για τη διετία 2022-2023 και χαμηλότερο ποσοστό όσο αφορά την ολοκλήρωση θεραπείας σε σύγκριση με όλη την προηγούμενη περίοδο (2011-2022) (Γράφημα 12.10).

Το 2023 συνεχίστηκε η αύξηση του ποσοστού των εξόδων που αφορούσε στην πρόωρη χορήγηση εξιτηρίου (12,1%), με σημαντικότερους λόγους, όπως και τα προηγούμενα έτη, τη χρήση αλκοόλ (34,8%) και τις απουσίες από θεραπευτικές/συμβουλευτικές συνεδρίες (28,8%). Επιπλέον αύξηση σημειώθηκε στο ποσοστό των παραπομπών το οποίο ήταν υψηλότερο συγκριτικά με τα προηγούμενα 12 έτη (Γράφημα 12.10).

Στελέχωση μονάδων θεραπείας

Τα στοιχεία για τον αριθμό των θέσεων^[12] του προσωπικού και των εθελοντών στις δομές κυρίως θεραπείας για τα έτη 2018-2023 παρουσιάζονται στον Πίνακα 12.8.
[12] Ο αριθμός των θέσεων του προσωπικού και των εθελοντών υπολογίζεται με βάση το Ισοδύναμο Πλήρους Απασχόλησης (ΙΠΑ). Το ΙΠΑ είναι μια μονάδα μέτρησης μισθωτών και εθελοντών. Αποτελεί δείκτη για τη -με συγκρίσιμο τρόπο- μέτρηση του απασχολούμενου προσωπικού δεδομένου ότι υπολογίζεται με βάση τον πραγματικό χρόνο που κάθε άτομο αφιερώνει στην απασχόλησή του. Το ισοδύναμο πλήρους απασχόλησης υπολογίζεται συγκρίνοντας τον πραγματικό χρόνο απασχόλησης ενός εργαζόμενου με το χρόνο πλήρους απασχόλησης. Ως εκ τούτου, ένας εργαζόμενος πλήρους απασχόλησης λογίζεται σαν ένα ΙΠΑ, ενώ ένας μερικής απασχόλησης λογίζεται ως ποσοστό ενός ΙΠΑ σε αναλογία με τις ώρες εργασίας του.

Το 2023, ο αριθμός θέσεων του έμμισθου προσωπικού και των εθελοντών στα θεραπευτικά προγράμματα^[13] ήταν σημαντικά μεγαλύτερος σε σύγκριση με τα προηγούμενα έτη λόγω των νέων δομών θεραπείας (π.χ. πολυδύναμα κέντρα) που παρέχουν υπηρεσίες σε άτομα με προβλήματα από τη χρήση αλκοόλ και με συμπεριφορικές εξαρτήσεις (τζόγος, διαδίκτυο, κτλ.) (Πίνακας 12.8).
[13] Επισημαίνουμε ότι στον αριθμό θέσεων έμμισθου προσωπικού των ‘μεικτών’ θεραπευτικών προγραμμάτων περιλαμβάνονται και οι θέσεις του προσωπικού που απασχολείται με άτομα με προβλήματα από τη χρήση ψυχοδραστικών ουσιών.

Αλκοολογικά ιατρεία

Σε οργανωμένο πλαίσιο και συστηματική βάση λειτουργούν δύο αλκοολογικά ιατρεία στα Περιφερειακά Πανεπιστημιακά Νοσοκομεία Πατρών και Ηρακλείου Κρήτης τα οποία παρέχουν συμβουλευτική και ιατρική φροντίδα για οργανικά κυρίως προβλήματα που σχετίζονται με τη χρήση οινοπνευματωδών. Σύμφωνα με τα στοιχεία, το 2023, 419 άτομα με προβλήματα από τη χρήση οινοπνευματωδών επισκέφτηκαν τα δύο αλκοολογικά ιατρεία από τα οποία τα 78 (ποσοστό:18,6%) για πρώτη φορά. Το 2023 παρατηρείται σημαντική αύξηση στον αριθμό ατόμων που προσήλθαν στα αλκοολογικά ιατρεία σε σύγκριση με τα 2 προηγούμενα έτη (2022:292, 2021:271).

Πρόγραμμα Προαγωγής Αυτοβοήθειας του ΑΠΘ

Εναλλακτική πρόταση για την αντιμετώπιση της κατάχρησης οινοπνευματωδών συνιστούν τα προγράμματα που βασίζονται στις αρχές της αυτοβοήθειας^[14]. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, το 2023 από το Πρόγραμμα Προαγωγής Αυτοβοήθειας 143 άτομα με προβλήματα από τη χρήση οινοπνευματωδών προσήλθαν για θεραπευτική βοήθεια στις κατά τόπους υπηρεσίες του, αριθμός μικρότερος σε σχέση με το 2022 (n=152).
[14] Πρόγραμμα Προαγωγής Αυτοβοήθειας του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, σε συνεργασία με τον ΟΚΑΝΑ (Θεσσαλονίκη, Λάρισα, Σητεία, Χανιά, βλ. περισσότερες πληροφορίες: Συμβουλευτική και Θεραπεία για τις Ουσιοεξαρτήσεις), Κλαμπ Οικογενειών με Προβλήματα από το Αλκοόλ (ΚΟΠΑ), Αλκοολικοί Ανώνυμοι (ΑΑ: 27 ομάδες), Σύλλογος στήριξης εξαρτημένων από το Αλκοόλ Ατόμων Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ (Ηράκλειο Κρήτης), Οι Νηφάλιοι –στην υγειά μας ΜΚΟ (Αθήνα). 

Υπηρεσίες επανένταξης

Εξειδικευμένες υπηρεσίες επανένταξης παρέχουν τα τρία από τα τέσσερα θεραπευτικά προγράμματα της Μονάδας Απεξάρτησης Αλκοολικών του ΨΝΑ.

Το 2023 ο αριθμός των υπό θεραπεία ατόμων που βρίσκονταν στο στάδιο της κοινωνικής επανένταξης παρέμεινε ίδιος με αυτόν του 2022 και ήταν υψηλότερος σε σύγκριση με τη χρονική περίοδο 2019-2021 (Γράφημα 12.11).

Όπως και τα προηγούμενα έτη, το 2023 ο κυριότερος λόγος εξόδου, ήταν η ολοκλήρωση της θεραπείας με λίγο υψηλότερο ποσοστό σε σύγκριση με το 2022 (Γράφημα 12.12). Όσο αφορά το ποσοστό πρόωρης χορήγησης εισιτηρίου κατά το έτος αναφοράς ήταν υψηλότερο σε σχέση με την προηγούμενη 10ετία (2013-2022) (Γράφημα 12.12).

 

 

^{ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ 
Δείκτης Αίτησης Θεραπείας (ΔΑΘ) για το Αλκοόλ
Ο Δείκτης Αίτησης Θεραπείας (ΔΑΘ) για το αλκοόλ αφορά τη συστηματική και τυποποιημένη συλλογή ανώνυμων ατομικών στοιχείων για τα άτομα που αντιμετωπίζουν πρόβλημα από τη χρήση αλκοόλ και απευθύνονται για βοήθεια στα θεραπευτικά προγράμματα και στις εξειδικευμένες υπηρεσίες της χώρας.
Τα στοιχεία από αιτήσεις θεραπείας παρέχουν χρήσιμες πληροφορίες σε όσους προσφέρουν υπηρεσίες, αλλά και σε όσους σχεδιάζουν τη δημιουργία υπηρεσιών και προγραμμάτων.
Ειδικότερα, τα στοιχεία από τις αιτήσεις θεραπείας:}

• ^{Αποτελούν έμμεσους δείκτες της εξέλιξης της προβληματικής χρήσης αλκοόλ μέσα στον χρόνο και στον γεωγραφικό χώρο που καλύπτουν οι υπηρεσίες.}
• ^{Προσφέρουν τη δυνατότητα έγκυρης παρακολούθησης του φαινομένου της προβληματικής χρήσης αλκοόλ στη χώρα διαχρονικά.}

^{Στο πλαίσιο εφαρμογής του ΔΑΘ για το Αλκοόλ, θεραπεία καλείται οποιαδήποτε δραστηριότητα απευθύνεται άμεσα σε άτομα που αναφέρουν ότι έχουν προβλήματα με τη χρήση αλκοόλ, η οποία στόχο έχει να βελτιώσει την ψυχολογική, σωματική ή κοινωνική κατάσταση όσων με δική τους πρωτοβουλία ζητούν βοήθεια για τα προβλήματά τους με το αλκοόλ. Η αίτηση για θεραπεία αφορά κάθε περίπτωση που ένα άτομο έχει τουλάχιστον μία επαφή αυτοπροσώπως με ένα θεραπευτικό πρόγραμμα / υπηρεσία για να ξεκινήσει θεραπεία (ΕΚΤΕΠΝ 2020).}

^{Στοιχεία για τις παρεμβάσεις πρόληψης και τις υπηρεσίες συμβουλευτικής, θεραπείας και επανένταξης από τη χρήση οινοπνευματωδών
Τα στοιχεία που παρουσιάζονται για την πρόληψη της χρήσης οινοπνευματωδών προέρχονται κατά κύριο λόγο από το Σύστημα Τεκμηρίωσης και Πληροφόρησης του ΕΚΤΕΠΝ στον τομέα της πρόληψης (βλ. Πρόληψη των εξαρτήσεων). Κύρια εργαλεία αποτελούν τα ερωτηματολόγια πρόληψης που συμπληρώνουν σε ετήσια βάση τα Κέντρα / φορείς Πρόληψης. Εκτός από τα ερωτηματολόγια πρόληψης, στοιχεία για την πρόληψη της χρήσης οινοπνευματωδών προέρχονται από το Υπουργείο Παιδείας σχετικά με τα προγράμματα Αγωγής Υγείας.
Τα στοιχεία που παρουσιάζονται για τη θεραπεία της χρήσης οινοπνευματωδών προέρχονται από το Σύστημα Τεκμηρίωσης και Πληροφόρησης του ΕΚΤΕΠΝ στον τομέα της Θεραπείας. Κύρια εργαλεία αποτελούν τα τρία ερωτηματολόγια του ΕΚΤΕΠΝ (Ερωτηματολόγιο Συμβουλευτικού Κέντρου, Ερωτηματολόγιο για τη Θεραπεία και Ερωτηματολόγιο για την Επανένταξη, βλ. επίσης Συμβουλευτική και Θεραπεία και Επανένταξη), τα οποία συμπληρώνουν σε ετήσια βάση οι μονάδες συμβουλευτικής, θεραπείας και επανένταξης.}